İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS X Y272b
Ve bu Me’mûn Halîfe münhedim etdüği Ehrâm dağına karîb kasaba-i Cîze'ye ba‘îd Bûsîr nâm karyede,
EÇS X Y272b
Kabr-i el-Melik Mervân-ı Hımâr: Âl-i Ümeyye'den ulu pâdişâh idi, ammâ nâ-şer‘î işler ile müttehem idi. Nehr-i Furât kenârında münhedim olup cümle askeri dendân-ı tîğden geçüp kendü firâr ederek tahtı olan şâm'a gelüp anda dahi karâr edemeyüp tâ Mısır'a firâr edüp anda karâr edem derken akîbinden yağı askerden Âmir ibn Cürcânî Mervân-ı Hımâr'ı dutup Abdullâh-ı Mâzenî başın kesüp bir cıda üzre sancup ve yanında olan refîklerin dahi cümle katl edüp sâlimîn ü gânimîn alay-ı azîm ile Hımâr'ın başın Mısır içinden geçürüp Gazze ve şâm'dan ve Haleb ve Urfa'dan bu üslûb üzre alay ile Malattıyye'de el-Melikü'n-Nâsır âl-i Tâhir'e teslîm edüp şâdumânîler edüp hasımdan intikâm aldı. Beyt:
EÇS X Y272b
Eğerçi hayli müşkildir kişi dünyâda gâm almak
EÇS X Y272b
Bütün dünyâ değer ammâ adûdan intikâm almak
EÇS X Y272b–Y273a
deyüp sad lek Îzid allâ kipenâh çaltı hun'a hamd [ü] senâ edüp âl-i Emeviyyûndan evlâd-ı Yezîd-i bî-mezîdin uruku bu Hımâr Mervân'da munkatı‘ olup hûn-ı Hüseyin intikâmın aldım, deyü cemî‘i İslâm pâdişâhlarına nâmeler ile resûller gönderdi. Hâlâ na‘ş-ı Mervân-ı Hımâr Bûsîr nâm karyede bir alçak kubbe içre âsûdedir. Ehrâm dağların temâşâya giden bunu ziyâret Y 273a eder, ba‘zısı şetm eder, mezmûm makâmdır. Ve Eski Mısır'da,
EÇS X Y273a
Kabr-i eş-şeyh Abdullâh ibn Amr ibnü'l-Âs: Sahâbe-i kirâmdan râvî-i hadîsdir. Mısır fethinde bile olup merhûm olıcak vasıyyeti üzre hânesinde defn olunup hâlâ anda âsûdedir. Ve Ebü'l-Leys ile İmâm eş-şâfi‘î'ye karîb,
EÇS X Y273a
Ziyâret-i eş-şeyh Celâleddîn-i Süyûtî: kuddise sırrıhu'l-azîz: Sa‘îd-i âlî'de sâhil-i Nîl'de İsyût nâm mecma‘-ı fukahâ ve müfessirîn kânı olan şehr-i müzeyyende mütevellid olmuşdur. Yedi yüz mücelled te’lîfâtı vardır ve müverrih-i âlemdir. Her te’lîfâtı meşhûr-ı âfâk ve mu‘teberdir. Hâlâ ziyâretgâh-ı hâs [u] âmdır.
EÇS X Y273a
Kal‘atü'l-kepş'e cebel-i Yeşkür derler, Ahmed ibn Tolun câmi‘i andadır, ana karîb Sultân Câvlî câmi‘i içinde iki kubbe-i âlîde Q 261b akrabâ ve ta‘allukâtları ile,
EÇS X Y273a
es-Sultân Câvlî hazretleri medfûnlardır. Ammâ gâyet musanna‘ kıbâb-ı habâblardır. Revzenleri Fîl bürkesine nâzırdır. Bu kubbelerin iç yüzünde der-i dîvârları serâpâ mevvâc u musaykal ebrî gûnâ-gûn mermerler kaplıdır. Ve atebe-i ulyâsı üzre târîhi ve âye[t]:
EÇS X Y273a
âyeti tahrîr olunmuşdur. Ve mermer sandûkları etrâfında dahi gûnâ-gûn hatt-ı kadîmlerle P 258b mermer üzre oyma hatlar ile târîhi:
EÇS X Y273a
Sene selâse ve seb‘imi’e [703]
EÇS X Y273a
terkîm olunmuşdur. Ve Karâfe-i kübrâda,
EÇS X Y273a
Kabr-i eş-şeyh Seyyid Hüseyn-i Ahlâtî: Ulu sultândır. Seccâdeleri hâlî oldukda Mısır hulefâlarından Sultân Ferec ibn Sultân Berkûk asrında Yıldırım Hân ulemâlarından Simavnezâde Acem'den gelmiş iken Yıldırım Hân izniyle merhûm Seyyid Hüseyn-i Ahlâtî seccâdesine halîfe edüp yevmiyye üçer yüz Mısır parası ulûfe etdiler. Ve Simavnezâde'nin ism-i şerîfleri,
EÇS X Y273a
eş-şeyh Bedreddîn bin Mehemmed bin İsrâ‘îl bin Abdülazîz'dir. Beyne'l-ulemâ ve'l-meşâyih-i Mısır imtiyâz bulup Câmi‘u'l-Fusûleyn'i ve Kitâb-ı Maksûd şerhi Anka'l-Cevâhir'i te’lîf edüp beyne'l-ulemâ ve't-talebe mu‘teber kitâblardır. Âhir bu dahi yüzün cânib-i Hakk'a döndürüp Karâfe-i kübrâda Ebü'l-Leys hazretleri civârında mestûrdur. Hâlâ ulemâ-yı Rûm deyü ziyâretgâh-ı hâs [u] âmdır. Ve Ebü'l-feth Sultân Mehemmed Hân'ın şu‘arâlarından,
EÇS X Y273a
Kabr-i İbrâhîm-i Gülşenî: Sarhanî'dir. Hacdan geldikde merhûm olup Monlâ Atîkî ile Ömer ibnü'l-Fârız yanında medfûnlardır. Ve Sûkatü's-Sebbâğîn kurbunda,
EÇS X Y273a
Kabr-i eş-şeyh Hamûde: Bir küçük kubbede medfûndur. Ve câmi‘-i Ezher kurbunda,
EÇS X Y273a
Ziyâret-i eş-şeyh Hazret-i Yûsuf el-Acemî. Ve tekye-i Sultân Dengiz kurbunda Sûku'l-Ganem'e muttasıl,
EÇS X Y273a
Kabr-i eş-şeyh Tâcüddîn: Meşâyih-i azîmdir. Niçe bin keşf [ü] kerâmetleri zâhir olmuşdur. Ve şeyh el-Bekrî hânesi kurbunda,
EÇS X Y273a
eş-şeyh Evlâd-ı İnân, kuddise esrâruhum. Ve Yenikapu hâricinde Kantaratü's-Sebû‘ tarafında,
EÇS X Y273a
eş-şeyh Ebü'l-beşer, rahmetullâhi aleyh. Ve,
EÇS X Y273a–Y273b
Kabr-i eş-şeyh Hazret-i İbrâhîm-i Lakkânî: Bilâd-ı Mısır'ın efdal-ı ulemâsıdır. Niçe sene câmi‘-i Ezher'de ders-i âm olup sene 1004 târîhinde hacdan Y 273b gelüp yine Mısır'da merhûm olup Karâfe-i kübrâda medfûndur. Ve,
EÇS X Y273b
Kabr-i eş-şeyh Bedreddîn el-Karâfî ve dahi eş-şeyh Sâlih-i Balkanî: Bunların ikisi şeyh İbrâhîm-i Lakkânî akrabâlarından olup şeyh ile bir yerde medfûnlardır. Bunlar dahi Mısır'ın meşâyih-i kibârlarından olup ziyâretgâhdır. Ve İmâm eş-şâfi‘î âsitânesinin sağ tarafında pençerelerin hâricinde,
EÇS X Y273b
Ziyâretgâh-ı âsitâne-i nesl-i Ebâ Bekir es-Sıddîk.
EÇS X Y273b
ibn şeyh Muhammed el-Bekrî hazretleri: velî-i ni‘amımız idi. Bin seksen yedi Safer'inde (---) Paşa vâlî-i Mısır iken dâr-ı bâkîye intikâl edüp ecdâd-ı izâmları yanında defn olunup cenâzesine niçe kerre yüz bin âdem hâzır oldu. Seccâdelerine evlâd-ı mihteri eş-şeyh Ebü'l-mevâhib halîfe olup cümle fukarâları anlardan tecdîd-i bî‘at etdiler, ammerakellâh. Ve Küçük Çelebi eş-şeyh Zeynelâbidîn cümle evkâfları üzre nâzır oldu, hafizakellâh. Ulu âsitânedir. Nısf-ı şa‘bân'da ecdâd-ı izâmları üzre azîm mevlûdü'n-nebî ederler. Hânedân-ı kadîmdir. Âyende vü revendeye ni‘metleri mebzûl olup bî-imtinândır.
EÇS X Y273b
Ve bu âsitânelerine karîb fâtih-i Mısır Sultân Selîm Hân Âdiliyye sahrâsında Sultân Tumanbay ile ceng-i azîm ederken Kertbay nâm bahâdır Çerâkese askerinden da‘vâ-yı merd ile Selîm Hân'ı asker-i İslâm içinde şehîd etmeğe ahd-i emân edüp deryâ-misâl âl-i Osmân askeri içine esnâ-yı ma‘rekede at bırağup "ha şunda" ve "ha bunda" diyerek vezîr-i a‘zam Tavâşî Sinân Paşa'ya râst gelür. Hikmet-i Hudâ Sinân Paşa'nın mu‘tâd-ı kadîmesi eyle imiş kim Selîm Hân ne elvân esbâb geyse ve ata binse ol dahi ol gün eyle libâs-ı fâhire geyüp eyle esb-i sabâ-sür‘ate süvâr olurmuş. Ve eşkâlde dahi Selîm Hân'a müşâbeheti var imiş. Hemân Kertbay-ı nâmdâr Selîm Hân budur mülâhazasıyla tâ vezîr-i a‘zamın askeri içinde ve livâsı altında vezîr-i a‘zam Sinân Paşa'ya Kertbay bir zen-i Mısrî yetişdirüp sûzen-i hayyât harîrden güzer eder gibi Sinân Paşa'nın zırhından güzer edüp bir yanından bir yanına kargı cıda güzâr edüp Sinân Paşa anda şehîd olup Kertbay bî-pâk ü bî-pervâ rehâ bulup hasmından intikâm alur. Hamd-i Hudâ Selîm Hân'a râst gelmez. Hâlâ,
EÇS X Y273b
Ziyâret-i Gâzî Kertbay: İmâm şâfi‘î kurbunda medfûndur. Cümle Çerâkize-i Mısır ziyâret ederler. Hakkâ ki bahâdır ve şecî‘ ü nâmdâr ve tüvânâ yiğit imiş, rahmetullâhi aleyh. Ve şehr-i Mısır'ın tâ vasatında Demirkapu kurbunda,
EÇS X Y273b
Ziyâret-i Hazret-i İbrâhîm-i Gülşenî: bâlâda âsitâneleri tavsîf olunmuşdur, ol takrîb ile ba‘zı evsâfları dahi tahrîr olunmuşdur. Târîh-i fevtleri,
EÇS X Y273b
Mâte kutbu'z-zamân İbrâhîm, sene 940
EÇS X Y273b–Y274a
Sultân Süleymân asrında Ebussu‘ûd ile mubâhase-i ilm-i tasavvuf ve mebhas-ı tevhîd edüp cümle ulemâ-yı Rûm'u mat Y 274a edüp Mısır'a geldikde kendi mâlları ile bu âsitâneyi binâ edüp anda medfûndur.
EÇS X Y274a
Kendüler Ömer Rûşenî hazretlerinden me’zûndur. Ömer dahi Yahyâ-yı şirvânî'den me’zûndurlar. Ömer Rûşenî'den Gülşenî olmuşlardır. İlm-i ledünne ve cemî‘i ulûm-ı şettâya mâlik kutb-ı âfâk ulu sultândır.
EÇS X Y274a
Kubbe-i pür-envârları içinde İbn Ahmed-i Hayâlî: Mâte medfûndur, sene 977.
EÇS X Y274a
Ve yanında eş-şeyh İbn Alî Safvetî: Mâte sene 1005.
EÇS X Y274a
Ve ana muttasıl İbn eş-şeyh Hasan Efendi: mâte sene 1012. Hasan Efendi yerine dâmâdı Mehemmed Çelebi seccâde-nişîn olup ba‘dehu fevt oldu, sene 1014.
EÇS X Y274a
Ve bu asırlarda İbrâhîm-i Gülşenî halîfelerinden şeyh Kırmanî vahdet mes’elesinde şerî‘atden taş koparup şer‘ ile başın taş yerine koyup icrâ-yı şer‘i edâ etdiler. Kabri ma‘lûmum değildir.
EÇS X Y274a
Ba‘dehu sâhib-i seccâde eş-şeyh Muhyiddîn: Edne'l-arz şehr-i Edirnevî'dir. Mısır'da eş-şeyh Alî Safvetî hazretleri ile haşr olup bî‘at-kerdesi ve dâmâdı olup ba‘de'l-intikâl Q 262a âsitâne-i Gülşenî'de medfûndur. Aşk-ı ilâhî ile âlûde bir âşık-ı serbâzdır. Tevhîd ü tezkîr esnâsında âşıkâne ebyâtları tilâvet olunup ba‘zı âşıkânı mest eder. Ve,
EÇS X Y274a
Kabr-i (---) (---) (---) P 259a Ve Eski Mısır'ın cânib-i şarkîsi hâricinde kömler içinde,
EÇS X Y274a
Kabr-i eş-şeyh Bağdâdî: şâhrâh üzre bir kubbe-i âlîde mestûrdur.
EÇS X Y274a
Ve yine ana karîb deyr-i şenûdî derler bir kenîse vardır, Melik Mukavkıs hîn-i fetihde Amr ibnü'l-Âs'a ricâ edüp münhedim etmemişlerdir. Hâlâ ol deyr içre benî âdemden ve tuyûrdan mâ‘adâ bir zî-rûh girse ol ân ölür. Hattâ başına dermânsız Arablar ol deyre girüp cümle pire ve kehleleri ölüp halâs olur. Aceb mutalsam deyr-i acîbedir. Ve bu deyre beş yüz adım karîb yine tarîk-ı âm üzre,
EÇS X Y274a
Kabr-i eş-şeyh Huveydî: Bî-hisâb te’lîfâtları vardır. Zâviyesi ve minâresi ve iki kubbesi vardır. Cümle ehl-i Mısır ziyâretine müdâvemet ederler. Keşf [ü] kerâmâtları Tabakât-ı şa‘râvî'de mastûrdur, kuddise sırruh. Ve,
EÇS X Y274a
Kabr-i el-Mevlâ Alî ibn Gânim el-Makdisî: Kutbiyyete kadem basmış fuzalâyü'd-dehrden gavvâs-ı bahr-i ilm-i ledün idi. Karâfe-i kübrâda medfûndur, revvahallâhu rûhah. Ve,