Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› ﬂ ﬁ € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002

cümle

2.448.046

sözcük

149.437

ayrı biçim

79.216

tek geçişli

%53,0 (hapax)

0,596

STTR

standart tür/sözcük

38,2

sözcük / cümle

5,65

harf / sözcük

eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

ve147.844
edüp23.957
ile23.734
cümle21.193
u17.390
olup17.269
ammâ15.229
dahi13.186
bin12.266
yüz11.993
üzre11.889
ü11.280
paşa9.477
aded9.046
andan8.920
iki8.812
vardır8.568
kal‘ai7.733
var7.576
yine7.308
niçe7.024
olan6.744
üç6.716
sene6.238
deyü6.007
olur5.949
hazreti5.945
her5.944
şehri5.677
cânibi5.646
hân5.401
on5.336
içre5.195
gelüp5.020
nehri4.985
yedi4.853
yokdur4.645
câmi‘i4.637
gibi4.581
ederler4.565

En sık ikili öbekler

Metin

Neşrin işaretleri

[u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
(ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
{üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
(---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

Okuma yardımcısı — bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS X Y299b

"Kâr ber nevbetest, ey cemel. Sen hay iken bana binerdin. şimdi merhûm olıcak bi-emrillâh sana binerim" deyüp bismi-ilâh ile devenin na‘şına süvâr olup,

EÇS X Y299b

"Yâ cemel! Kum bi-iznillâh" dedikde cemel ayak üzre kalkup meyyit-i müteharrik iken yola revâne olup on günde Mekke'ye ve Arafât'a varup edâ-yı hac edüp kat‘-ı menâzil ve tayy-ı merâhil edüp yine kırk günde şehr-i Nehâriyye'ye gelüp deve anda harekâtdan sâkin olup na‘şı kalur.

EÇS X Y299b

Azîz hazretleri deveyi kendü mübârek elleri ile emânetullâhdır, deyü gasl edüp defn eder. Ba‘dehu üzerine bir kubbe ederler, hâlâ kubbe-i Nâkatullâh deyü ziyâret-i ünâsdır. Niçe kerre müşâhede olunmuşdur kim bu nâka kabri içinden deve gürüldüsü istimâ‘ olunur, deyü şehâdet etdiler. Ve ol sene Hazret-i İbn Zeyn dahi rûh-ı şerîfin Hakk'a teslîm edüp Hazret-i Risâlet'in livâsı tahtında haşr olmağa azîmet etdi, kuddise sırruhu'l-azîz. Bu menâkıb karîbü'l-ahddir.

EÇS X Y299b

Hakîr hamd-i Hudâ bu âsitâneye yüzüm sürüp iki günde bir hatm-i şerîf tilâvet edüp savâbın rûh-ı şerîflerine hibe eyleyüp şefâ‘atlerin ricâ eyledik, Hak kabûl ede. Ve Tanrıverdi câmi‘i kurbunda,

EÇS X Y299b

Ziyâret-i eş-şeyh Seyyid Hasan-ı Kasûrî. Ve mukâbelesinde yol aşırı bir küçük kubbelü zâviye içinde,

EÇS X Y299b

Kabr-i eş-şeyh Hüseyin. Ve Ulu Câmi‘in kıblesi önünde yüz adım ba‘îd bir küçük kubbede,

EÇS X Y299b

eş-şeyh İbrâhîm Kureyha. Ve mukâbelesinde yol aşırı,

EÇS X Y299b

Kabr-i eş-şeyh Sencemî: Bir küçük kubbede medfûndur. Ve bunlara karîb,

EÇS X Y299b–Y300a

Ziyâret-i eş-şeyh Nâsıruddîn Ebü'l-amâyim: Bir bâğ-ı İrem-misâl câmi‘i cenbinde medfûndur. Ziyâretgâh-ı hâs [u] âmdır. Tabakât-ı şa‘râvî'de Y 300a evsâfı memdûhdur, kuddise sırruh. Ve,

EÇS X Y300a

Kabr-i eş-şeyh Seyyid Alî Vahîş. Ve çârsû içinde bir küçük câmi‘in içinde bir küçük kubbe içinde,

EÇS X Y300a

Kabr-i eş-şeyh Hüseyn el-Acemî: Mahalletü'l-Merhûm şehzâdesiyle Acem'den gelüp bunda makâm edindi. Ulu sultândır. Ve Nîl kenârında câmi‘i sâhasında,

EÇS X Y300a

Kabr-i eş-şeyh Osmân el-Hanefî: Câmi‘inde bir küçük kubbede âsûdedir. Ve ana karîb,

EÇS X Y300a

Ziyâret-i eş-şeyh Bilâl-i Ensârî: Sahâbe-i kirâmdandır. Ammâ Bilâl-i Habeşî değildir, anlar şâm'da Koyun kapusu dâhilinde medfûnlardır. Bu Bilâl Nehâriyye'de zâviyesinde medfûndur.

EÇS X Y300a

Ziyâret-i Sitti Rukıyye: Bu dahi zâviyesinde medfûndur. Bir kubbe-i sagîredir. Ekseriyyâ nisvân tâ’ifeleri ziyâret ederler.

EÇS X Y300a

Kabr-i eş-şeyh Ahmed es-Sevvâh: Câmi‘inin sol tarafında bir kubbecik içinde mestûrdurlar. Ve şehir hâricinde,

EÇS X Y300a

eş-şeyh Nasreddîn Ebü'l-ûlâ: Gâyet ulu sultândır. Bunların dahi menâkıbı Tabakât-ı şa‘râvî'de merkûmdur. şehrin kıblesi cânibi hâricinde bir kubbe-i ebyazda medfûndur. Ve bunun bir zîbâ câmi‘i var. Ve bu şehrin cânib-i şimâlinde,

EÇS X Y300a

Ziyâretgâh-ı Evliyâ-yı Seb‘a: Yedi aded kibâr-ı kümmelîn bir mahalde medfûn olduklarından Evliyâ-yı Seb‘a derler. Cümlesi Hazret-i Yûsuf-ı Gûrânî'nin zürriyetindendir. Ve sâhil-i Nîl'de bir kubbe-i sagîre Q 273b içinde, P 270b

EÇS X Y300a

eş-şeyh Yûsuf el-Acemî. Ve yine sâhil-i tur‘ada kahvehâne kurbunda,

EÇS X Y300a

Kabr-i eş-şeyh Alî Refî‘î: Bir kubbe-i sagîre içinde âsûde iken hikmet-i Hudâ hakîr ziyâret etdiğimiz gün kubbenin bir cânibi münhedim olup derhâl yedi bennâ ve on ammâl ve on kantâr kireç ve cibs ile ta‘mîr ü termîm edince bir ân münfek olmayup üç günde bir hatm-i şerîf tilâvet olunup savâbın rûh-ı şerîfine hibe eyledik. Hâlâ dürr-i beyz-âsâ bir kubbe-i münevver oldu, Hak kabûl eyleye. Ve hareminde bir azîm nâbıka dırahtı vardır. Ve Nehâriyye ketânı almağa gelen Megâribe tüccârları bu şeyh Alî Refî‘'e gâyet mu‘tekidlerdir, dâ’imâ ziyâret edüp fâ’ide ederler ve dâ’imâ seferden mahrûm olmayup bir zarar dahi görmezler. Ulu sultândır. Ve yine Nîl kenârındaki kâşif vekâlesinin kapusu önündeki nâbıka dırahtı sâyesindeki kubbe-i sagîrede,

EÇS X Y300a

Kabr-i eş-şeyh Abdullâh. Ve buna karîb,

EÇS X Y300a

Ziyâret-i eş-şeyh Muhammed el-Hicâzî: Seyyid Ahmed el-Bedevî hazretlerinin dayısıdır. Kibâr-ı evliyâdan ulu sultândır.

EÇS X Y300a

Ve bu şehir içinde niçe bin kibâr-ı evliyâlar vardır, ammâ ziyâret edüp âşinâlık kesb etdiklerimiz bu sultânlardır, himmetleri hâzır ola. Ve refîklerimiz ile bir kayasaya süvâr olup bu Nehâriyye şehrinin mukâbelesinde,

EÇS X Y300a

Beled-i Kuleyb'e geçüp Nîl kenârında yüz hâneli bir ma‘mûr beleddir. Mısır rûznâmecisi Abdurrahmân Efendi'nin hükmündedir. Sekiz kîse fâ’izi olur. Anda bir ulu câmi‘ vardır, gâyet ma‘mûrdur. Câmi‘in hareminin bir köşesinde bir kubbe-i âlî içinde,

EÇS X Y300a–Y300b

Ziyâret-i eş-şeyh Seyyid Abdüsselâm-ı Kuleybî: Ulu sultândır. şâm-ı şerîfde Sâlihiyye'de medfûn hazret-i şeyhü'ş-şüyûh Muhyiddîn el-Arabî'nin ammisidir. Mağrib-zemîn'den gelüp bu beledde âsûde olmuşlardır. Anı dahi ziyâret Y 300b edüp bir Yâsîn-i şerîf tilâvet etdik. Ve ana karîb bir kubbe-i sagîrede kendü mâlıyla inşâ etdüği câmi‘i hareminde medfûn,

EÇS X Y300b

eş-şeyh Seyyid Abdülvâhid: Her sene leyle-i Kadir'e erüp genc-i devlete mâlik bir mün‘im pâdişâh-ı fukarâ imiş. Kubbe-i pür-envârında aceb rûhâniyyet var. Yedi gün bir âdem ziyâret etse elbette gedâ ise bay olur, derler. Bunları dahi ziyâret edüp yine gemi ile beri tarafda Nehâriyye'ye ubûr edüp,

EÇS X Y300b

Mevlûd-ı Nehâriyye cem‘iyyetin beyân eder

EÇS X Y300b

Evvelâ bu mevlûd Seyyid Ahmed el-Bedevî mevlûdu kadar deryâ-misâl âdem cem‘ olup tantana-i azîm olmaz. Ammâ yine ne kadar âşıkân-ı sâdıkân var ise, cümle bunda mevcûddur. Ve ne kadar ehl-i sanâyi‘ tüccâr u züvvâr var ise beş o kadar ziyâde cem‘ olup hayme ve hargâhlar ve külbeler ile cedîd çârsû-yı bâzâr ihdâs edüp şehr-i Nehâriyye tâze cân bulur. Ve Nîl kenârında dıraht-ı müntehâlar sâyesinde niçe yüz hayemâtlar ile dükkânlar ve kahvehâneler îcâd edüp on gün on gece bey‘ [ü] şirâ olup bâzâr-ı mahabbet revâc bulur.

EÇS X Y300b

Ve bu mevlûd Nîl kenârında olmak ile cümle ehl-i züvvâr ve ehl-i tüccâr ve ehl-i bihâr bilâ-te’essüf gemilerle gelüp cem‘iyyet-i uzmâ olup mezeden hâlî değildir. Cümle hüsniyyâtından biri budur kim niçe bin pençe-i âfitâbe ve meh-rû gulâm-ı mehcebînler anadan doğma uryân olup mâlik-i Nîl-misâl nehr-i Nîl'de şinâverlik edüp bilâ-vâsıta ve bî-fûta âşık ile ma‘şûk birbirlerin dirâgûş edüp kuc kucağ ve ber-bucağ ve bî-bıçağ râm olurlar. Bunun dahi erbâbı vardır, kimi vahdetde kimi işretde kimi âlem-i hayretde. Bu âlem bir özge temâşâgâhdır. Elhâsıl bu cem‘iyyet-i kübrânın midhatinde lisân kâsırdır.

EÇS X Y300b

Andan onuncu günde Menûf kâşifi cümle askeriyle rıhlet köslerin çalup azm-i Mısır edince cümle erbâb-ı tüccâr ve ehl-i züvvâr keştîlere süvâr olup İbrâhîm-i Dessûkî hazretleri mevlûduna azîmet ederler. Hakîr dahi memlûklarımız ile bir zevraka süvâr olup kırk mîl bu Nehâriyye tur‘ası içre cereyân edüp iki tarafda niçe yüz âbâdân ma‘mûr nahlistân gülistânlı kurâları seyr [ü] temâşâ ederek ana Nîl'e dâhil olup,

EÇS X Y300b

Beled-i Farasdak: Nehâriyye tur‘asın Delûke nâm melike bu mahalden kazup Nehâriyye'ye Nîl'i getürmüşdür. Garbiyye hâkinde iki yüz hâneli ve bir câmi‘li ma‘mûr beleddir. Mısır'da Nakîbü'l-eşrâf Burhâneddîn Efendi'nin köyüdür. Bunu dahi ubûr edüp otuz mîl dahi cereyân edüp,

EÇS X Y300b

Evsâf-ı kasaba-i Mahalle-i Sâ

EÇS X Y300b–Y301a

Bu diyârda mahalle kasabaya derler. Buhayre hâkinde leb-i Nîl'de iki yüz hâneli ve bir yeni câmi‘li ve minâreli ve bir zâviyeli ve on dükkânlı ve bir kahvehâneli ve bir dârışedli ma‘mûr kasabadır. Dârışed bu diyârda emîn ü mültezim sâkin olup müsâfirhâne olan yere derler. Cümle kurâ halkı mahsûlâtlarından ifrâz edüp bu dârışedde verirler, âyende vü revende mihmân olup tenâvül ederler, aceb hayrâtdır. Hakîr dahi bunun dârışeddinde bir gece Y 301a müsâfir olup ale's-sabâh merâkiblere süvâr olup yigirmi mîl cereyân ederek,

EÇS X Y301a

Evsâf-ı Mahalle-i Ebû Alî

EÇS X Y301a

Garbiyye hâkinde leb-i Nîl'de Ömer Çorbacı iltizâmında yedi kîse-i Mısrî hâsıl olur bir ma‘mûr kasabadır. Ve yüz elli akçe kazâdır. Kırk beş pâre ma‘mûr nâhiye kurâları vardır, senevî kadısına üç kîse hâsıl olur. Ve şehri Nîl kenârında kıbleden garba tûlânî bir şîrîn ü âbâdân kasabadır. Ve cümle sekiz yüz toprak örtülü fellâhîn evleri vardır, cümle tula-binâlardır.

EÇS X Y301a

Ve tokuz mihrâbdır, ikisi câmi‘dir. Ammâ Nîl kenârında mahkeme kurbunda,

EÇS X Y301a

Eski Câmi‘: Kırk mermer sütûn üzre bir sâde câmi‘dir. Hareminde bir azîm nâbıka dırahtı var, gâyet âlîdir, cânib-i erba‘asına şâhalar salup sâyedâr olmuşdur. Ve çârsû içinde,

EÇS X Y301a

Küçük Câmi‘: Cemâ‘at-ı kesîreye mâlikdir. Bunlardan mâ‘adâ ma‘mûr zâviyelerdir.

EÇS X Y301a

Ve elli mikdârı dükkân-ı muhtasarları var. Ve iki vekâle ve üç sebîli ve iki mektebi var, ammâ hammâmı yokdur. Ve mültezim Ömer Çorbacı'nın bir dârışeddi var, bir sarây-ı âlîdir, gûnâ-gûn müte‘addid hücreler ve kâ‘alar ile ârâstedir. Anda atlara süvâr olup garb cânibine bir malaka yer gidüp,

EÇS X Y301a

Beled-i Mecnûn: Nîl kenârında yüz hâneli bir ma‘mûr beldedir. Mısır'da Yeniçeri Ağası Mustafâ Ağa'nın iltizâmındadır. Beş kîse fâ’izi olur. Anı ubûr edüp yine cânib-i garba Garbiyye hâkinde gidüp,

EÇS X Y301a

Evsâf-ı kasaba-i Hazret-i İbrâhîm-i Dessûkî