İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS X Y303b–Y304a
Ol gün Garbiyye kâşifi dahi edâ-yı hizmet etmiş olur, alay ile Mahalle-i Kübrâ'ya gidince cümle ordu-yı bâzâr târmâr olup gemilere binen binenin olup herkes vatan-ı aslîlerine teveccüh etdikleri gün azamet-i Hudâ bu yevm-i infidâdda meydân-ı Dessûk'da bir vâveylâ vâveledâ kopup bir sâ‘atde kanı ol âdem deryâsı târmâr olup ancak cümle yedi yüz meşâyihân hulefâları kalup hây hûy gavgâ kalmayup cemî‘i ecnâs-ı mahlûkât perîşân oldukdan sonra âlem ağyârdan bî-haber olduğu mahal olup cum‘a ertesi gecesi âsitâne-i İbrâhîm-i Dessûkî câmi‘ine cemî‘i ulemâ Y 304a ve sulehâ ve meşâyihân ve dervîşân cem‘ olup ol leyle-i mübârekede mevlûd-ı şerîf tilâvet olunup ûd u amber ve buhûrlar yanup gülâblar üftâdeler üzre nisâr olup gûnâ-gûn akîdeler ve sükker tenâvül olup niçe gûne mümessek eşribeler nûş olunur. Bu hayrât Reşîd'de Mendilzâde Seyyid Mustafâ Ağa'nın hasenesidir.
EÇS X Y304a
Ba‘dehu cümle fukarâ tâ sabâha dek ihyâ edüp niçe yüz hâfız-ı Kur’ân hatm-i şerîfler edüp kûşe kûşe derûn-ı dilden tevhîd-i sultânîler olur kim Hudâ âlimü's-sırrı ve'l-hafiyyâtdır, ol tevhîd-i Rabbânî bir tarîka mahsûs değildir. Ve ol dem bu cem‘iyyet-i kübrâda bir rûhâniyyet ve bir esrâr şevk vardır kim anda olan âşıkân mâsivâdan geçüp sermest olur. Ve her ne kadar taş yürekli münkirîn var ise ol tevhîd-i zikrullâhı cân kulağiyle istimâ‘ edüp tâ’ib ü tâhir olup mebhût vâlih [ü] hayrân olur. Zîrâ bu Burhânî tarîkı ehl-i tevhîd tarîkı mâbeyninde âteş-pâre tevhîdleri olur, meşhûr-ı âfâkdır. Bunların tevhîdine bir tarîk fukarâsı tahammül edemez, meğer Kâdirî ve Mutâvı‘î tarîkı fukarâları tahammül edeler. Eyle tevhîd-i Bârî olup ol gece leyletü'l-isrâ olur.
EÇS X Y304a
Ba‘dehu ale's-sabâh ziyâret-i vedâ‘ edüp halîfeden cümle fukarâlar me‘zûn olup meydân-ı Dessûk'da bir âdem kalmayup cemî‘i meşâyihler dahi keştîlere süvâr olup dâr-ı diyârlarına giderler. Bu hakîr-i âciz dahi ziyâret-i vedâ‘da bir hatm-i şerîfi tamâm edüp savâbın İbrâhîm-i Dessûk'a hibe eyleyüp şefâ‘atların ricâ eyledik. Hak kabûl eyleye.
EÇS X Y304a
Andan şeyh şerefüddîn hazretlerinin dest-i şerîflerin bûs edüp du‘â-i hayrların alup huddâmlarımız ile bir gemiye süvâr olup cümle meşâyihler ile nehr-i Nîl üzre üç mîl baş yukaru gidüp Buhayre hâkinde,
EÇS X Y304a
Beled-i Merkâs
EÇS X Y304a
Nîl kenârında yüz evli ve hûrmâ bâğlı bir ma‘mûr karyedir. Cümle meşâyihân fukarâları gemilerinden çıkup bunda bir gece mevlûd ederler. Zîrâ İbrâhîm-i Dessûkî hazretlerinin peder-i azîzleri eş-şeyh Hazret-i Ebülmecd hazretleri bundaki Câmi‘-i Kebîr civârında nahlistân gülistânlı bâğ içinde bir kubbe-i âlîde medfûnlardur. Bunların dahi niçe yüz menâkıbı ve keşf [ü] kerâmâtları vardır. Cümleden biri hemân piyâde yetmiş kerre hacc-ı şerîf etmişlerdir. Sene (---) târîhinde vefât etmişlerdir. Ammâ eş-şeyh İbrâhîm-i Dessûkî sene (---) târîhinde vücûda gelüp müddet-i ömr-i azîzleri (---) sene olup pederlerinden sonra (---) pâdişâh asrında sene (---) târîhinde dâr-ı fânîden dâr-ı bâkîye revâne olmuşlardır, rahmetullâhi aleyh. Q 275b
EÇS X Y304a
Bu Seyyid Ebülmecd hazretlerinin âsitânesinde niçe bin âşıkân-ı sâdıkân ve dervîş-i dilrîşân cem‘ olup bir gün bir gece sohbet-i hâs edüp mevlûd-ı şerîf edüp ol leyle-i P 272b mübârekede niçe yüz hatm-i şerîfler tilâvet olunur. Andan herkes gemilere süvâr olurp herkes vatanlarına revâne olurlar.
EÇS X Y304a–Y304b
Andan bu hakîr dahi şeyh şinnâvî Efendi ile ve şeyh şerefüddîn hazretleri Y 304b ile vedâ‘laşup du‘â-i hayrları ile bir gemiye süvâr olup Nîl üzre cereyân ederek İbrâhîm-i Dessûkî hazretleri mukâbelesinde,
EÇS X Y304b
Beled-i Rahmâniyye
EÇS X Y304b
Buhayre hâkinde Çerkes Kaytâs Ağa iltizâmında beş yüz hâneli ve altı [elli?!] aded dükkânlı ve üç câmi‘li, ammâ minâre birdir. Ve bir şekerhânesi ve altı kahvehânesi var. Ammâ dârışeddi gâyet ma‘mûrdur kim gûyâ bir sarây-ı âlîdir. Ve bu karye bâğlarında acâyib serâmed kasabı ya‘nî şeker kamışı olur. Mültezime senevî şekerinden ve gayrı mahsûlden on kîse hâsıl olur.
EÇS X Y304b
Ve câmi‘inin biri eş-şeyh Seyyid Nefîs hazretlerinin binâsıdır. eş-şeyh Seyyid Nefîs hazretleri bizzât kendüler câmi‘in mihrâbı önünde evlâd-ı zevî'l-ihtirâmları ile dörd kubbe-i âlîde medfûnlardır.
EÇS X Y304b
Evlâd-ı kebîri eş-şeyh Seyyid Muhammed andan kiçisi eş-şeyh Seyyid Süleymân andan sagîri eş-şeyh Seyyid Mahmûd rahmetullâhi aleyhim ecma‘în.
EÇS X Y304b
Bunlar cümle sâdât-ı kirâmdan ulu sultânlardır. Gayrı ziyâretler dahi var, ammâ ism-i şerîfleri ma‘lûmum değildir. Cümlesi Burhânî halîfeleridir, himmetleri hâzır u nâzır ola. Câmi‘leri gâyet ma‘mûr ve cedîd dürr-i beyz-âsâ ve kubbeleri dahi beyâz kirec ile mestûr bir minâreli câmi‘dir. Minberi üzre âye[t]:
EÇS X Y304b
âyeti tahrîr olunmuşdur.
EÇS X Y304b
Anda hakîr bu sultânların rûh-ı şerîfleriyçün bir Yâsîn-i şerîf tilâvet edüp dârışedde gelüp Kaytâs Ağa'nın küheylân atlarına süvâr olup şeyh şinnâvî hazretleriyle ve niçe bin fukarâlar ile deff ü kudüm çalup tevhîd ederek,
EÇS X Y304b
şehr-i Demenhûr'da Ebürrîş hazretleri mevlûduna gitdiğimiz menâzilleri beyân eder
EÇS X Y304b
Evvelâ Rahmâniyye'den garb tarafına bir malaka ol sahrâ içre gidüp,
EÇS X Y304b
Beled-i Dâvûdiyye: Yüz evli ma‘mûr kurâdır. Bir câmi‘i var.
EÇS X Y304b
eş-şeyh Atâullâh Senhûrî tarîk-ı âm üzre etle ağaçları sâyesinde bir kubbede medfûnlardır. Bir Fâtiha ile rûhun şâd edüp andan yine cânib-i garba bir malaka-i azîm gidüp,
EÇS X Y304b
Beled-i Senhûr: Yine Buhayre hâkinde bir sahrâ ortasında üç yüz on hâneli ve bir mürtefi‘ yerde bir câmi‘li ma‘mûr kurâdır. Andan yine garba tur‘a-i Melik Eşref kenârınca bir malaka gidüp,
EÇS X Y304b
Evsâf-ı şehr-i kadîm ve taht-ı azîm Demenhûr
EÇS X Y304b–Y305a
Dem-i Nehûr'dan galat Demenhûr derler. Sebeb-i tesmiyesi oldur kim Hazret-i Ömer hilâfetinde be-dest-i Amr ibnü'l-Âs hazretleri Mısır'ı feth edüp yedi yıldan sonra Mağrib huccâcı selâmet ile ubûr etsünler, deyü bu Buhayre vilâyeti üzre otuz bin asker ile gelüp Melik Mukavkıs karındaşı Kıbtî Tav[t]îs melik iken bu Buhayre'yi muhâsara edüp yetmiş gün ceng-i azîm edüp kuvvet-i bâzû ile kılıc urarak Kıbtî ve Rûm keferelerini kırarak cümle cüyûş-ı küffârı dendân-ı tîğden geçirüp demleri nehir gibi cereyân etdiğiyçün ba‘de'l-feth bu şehire Dem-i Nehûr dediler. Hâlâ galat-ı meşhûr evlâ olup Dem-i Nehûr'dan galat Y 305a Demenhûr derler.
EÇS X Y305a
Ve ekâlîm-i Mısır'da bundan çok eyâlete mâlik hükûmet yokdur. Tâ bir ucu Mağrib-zemîn'de Fes pâdişâhiyle müşâdır. Ve bir tarafı Merânkeş pâdişâhiyle müşâdır. Ve bir tarafı cenûba İsvân vilâyetine varır. Ve bir tarafı garba Tarabulus'a varır. Ve bir tarafı altun tibri gelen Evcile'ye varır. Ve bir cânibi tâ Cebelü'l-Ahzar'a müntehî olur. Ve Sa‘îd-i âlî tarafından bir ucu Elvâhât'a ve bir tarafı tâ Berberistân'a varır. Ammâ cür’et sâhibi kâşifler gerekdir kim bu arzullâhi vâsi‘a'da olan ecnâs-ı mahlûkâtı zabt [u] rabt edüp yed-i tûlâsın ayân edüp iki yüz kîse mâl-ı pâdişâhîyi bu zikr olunan ekâlîmlerden ve eyâletinde üç yüz altmış pâre kurâdan mâl tahsîl ede. Ve hâkim olan ekall-i mâ-yekûn beş yüz atlı cündî ve beş yüz tüfengli yiğit ile enüp binmek gerekdir. Zîrâ,
EÇS X Y305a
Cebel-i Ahzar'dan berü gelen âsî Urbânlar bunlardır kim zikr olunur
EÇS X Y305a
Evvelâ kabâ’il-i Hınâdî, on bin askere mâlikdir.
EÇS X Y305a
Ve kabâ’il-i Behîce dahi hemçünân.
EÇS X Y305a
Ve kabâ’il-i Bedevî, hisâbın Hudâ bilür.
EÇS X Y305a
Ve kabâ’il-i evlâd-ı Rec‘îm ibn Hazret-i Süleymân, sekiz bin Urbân-ı uryâna mâlikdir, ammâ mün‘imlerdir.
EÇS X Y305a
Ve kabâ’il-i Benî Avn, yedi bin cıdadâr askere mâlikdir.
EÇS X Y305a
Ve kabâ’il-i Benî Necme, üç bin kavimdir.
EÇS X Y305a
Ve kabâ’il-i Rücebân, altı bin uryân âdem olur, ammâ şedîd kavimdir.
EÇS X Y305a
Ve kabâ’il-i Benî Veyse, iki bin âdemdir, ammâ bahâdır kavimdir.
EÇS X Y305a
Ve kabâ’il-i Zu‘afâ, üç bin âdem olur, ammâ Buhayre ve Feyyûm hâkinde sâkin olup göçerler, mutî‘ kavimderler.
EÇS X Y305a
{Ve kabâ’il-i Efrâd.
EÇS X Y305a
Ve kabâ’il-i Cevâbis.
EÇS X Y305a
Ve kabâ’il-i Rebâne.
EÇS X Y305a
Ve kabâ’il-i Tarhûne.
EÇS X Y305a
Ve kabâ’il-i Tarafe.
EÇS X Y305a
Ve kabâ’il-i Evlâd Hasan.
EÇS X Y305a
Ve kabîle-i Nedâre.