İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS X Y305a
Ve kabîle-i Semelûs.
EÇS X Y305a
Ve kabîle-i Huveylî.
EÇS X Y305a
Ve kabîle-i Su‘âdî.
EÇS X Y305a
Ve kabîle-i Cilâsî.
EÇS X Y305a
Ve Benî Kamâmıta.
EÇS X Y305a
Ve Benî Hedâhid.
EÇS X Y305a
Ve Urbân-ı Mehârîb-i kadîm.
EÇS X Y305a
Ve Urbân-ı Zerak.
EÇS X Y305a
Ve Evlâd Benî Vefâ, Mağrib'den gelüp beş bin askere mâlikdir.}
EÇS X Y305a
Ve niçe yüz aşâyir kabâ’il-i Urbânlar vardır, ammâ ihtilât edüp ma‘lûmumuz olan eşbeh kabâ’il bunlardır.
EÇS X Y305a
Elhâsıl bu zikr olunan cümle Urbân-ı uryân ac u zâc u muhtâc çöl çölistândan gılâl zamânı gelüp harbe ucuyla gılâl alup ba‘zı kurâları nehb ü gâret edüp müft ü meccânen tereke alup kışla hakkı vermede inâd u muhâlefet edüp ceng ederler, ba‘dehu şikârın alup çöle çölistâna giderler. Cebbârîn kavimdirler, anıniçün Buhayre kâşifi çok askere mâlik olup cür’et sâhibi olmak gerek.
EÇS X Y305a
Ve Mısır kulundan yedi bölük askerinden bin âdem muhâfazacısı vardır. Ve şehirde yeniçeri serdârı ve azebistân çorbacısı ve nakîbü'l-eşrâfı vardır.
EÇS X Y305a
Ve bu kâşifin taht-ı hükûmetinde kâşifi vardır.
EÇS X Y305a
Evvelâ Rumbiyye kâşifi Hûş-ı Îsâ şehrinde sâkindir.
EÇS X Y305a–Y305b
Ve Tarrâne kâşifi ve Saf-ı Derec kâşifi ve Evcile kâşifi ve Buhayre Mâlih kâşifi vardır. Ammâ hâlâ Mağrib Tarabulus aşkıyâları tegallüben altun tibri gelen Evcile kâşifliğin zabt edeli yigirmi altı senedir. Ammâ zeheb-i hâlis altunu olur, hamd-i Hudâ hakîr çok mâlik olmuşuz. Bu zikr olunan Y 305b kâşifliklerin her biri beşer altışar yüz âdem ile ener ve biner kûs u alem sâhibidir. Cümlesi Buhayre kâşifinden hil‘at Q 276a geyer, P 273a dîvân-ı Mısır'dan geymezler.
EÇS X Y305b
El-hâsıl Buhayre kâşifliği hükûmet-i kübrâdır.
EÇS X Y305b
Ve kadısı üç yüz pâyesiyle sitte-i sânî kazâlarındandır. Senevî üç bin guruş hâsıl olur. Taht-ı hükûmetinde üç yüz altmış altı pâre kurâya mâlikdir.
EÇS X Y305b
Ve altı nâhiye niyâbeti vardır: nâhiye-i Tarrâne ve nâhiye-i Rahmâniyye ve nâhiye-i Hûş-ı Nebî Îsâ ve nâhiye-i Saf-ı Derec ve nâhiye-i şehr-i (---). Ammâ bu nevâhîlerin halkı ekseriyyâ şer‘-i şerîfe mutî‘ değillerdir.
EÇS X Y305b
Ve şehr-i Demenhûr Buhayre sahrâsının ortasında Melik Eşref tur‘ası kenârındadır. şark tarafı Nîl'e dörd sâ‘at ba‘îd Rahmâniyye beledidir. Ve şimâl tarafı nîm sâ‘at ba‘îd nâhiye-i Nâsırıyye tur‘ası derler bir buhayre kenârında vâkı‘ olmuşdur, bir acı göldür. Ve yıldız rûzgârı cânibine on sâ‘at ba‘îd ma‘mûr [u] âbâdân kurâlar ubûr edüp kal‘a-i İskenderiyye şehr-i azîmdir.
EÇS X Y305b
Ve şarkdan garba bu şehrin tûlu kâmil üç bin adımdır. Ve cümle beş bin beş yüz toprak örtülü kat-ender-kat mükellef ü müzeyyen ve ma‘mûr hânedânlar ve gayrı fukarâ hâneleri var. Ve cümle yigirmi bir mahalle ve yetmiş yedi mihrâb ve on dörd hutbe-i selâtîn-i mâzî ve gayrı câmi‘-i mâzî vü râzî cevâmi‘leri vardır. Cümleden şehrin cânib-i şarkîsindeki Menyel mahallesinde,
EÇS X Y305b
Câmi‘-i Emîr Âmir: Câmi‘-i kebîrdir ve cemâ‘at-i kesîreye mâlik bir câmi‘-i kadîmdir. Tûlen ve arzan orta ayak mest ile kâmil yüzer ayak vâsi‘ câmi‘dir. Ve otuz iki mermer sütûnlar üzre tâklardır. Dahi mâ-fevkı münakkaş levha tavandır. Sutûhu kirec ile mestûrdur. Ve üç kapusu var, kıble kapusu dörder ayak nerdübân ile enilir ve yan kapuları dahi eyle nüzûl olunur.
EÇS X Y305b
Ve câmi‘in kıble kapusundan taşra câmi‘den ba‘îd üç tabaka çâr-gûşe bir minâresi var, tula-binâdır, ammâ üstâd-ı bennâ aceb san‘at sarf edüp yed-i tûlâsın ayân edüp ızhâr-ı ma‘rifet etmişdir. Bu câmi‘in haremi ortasında bir nâbıka şeceri var, gâyet köhne dırahtdır, ammâ acâyib meyvedârdır. Ve mihrâbı tarz-ı kadîm binâdır. Ammâ minberi bir gûne Arabî hurde oyma haşeb ve levha-i müzehheb minberdir. Kapusu üzre yine tahtadan oyulmuş celî hat ile tahrîr olunan, târîh:
EÇS X Y305b
Bismillâhirrahmânirrahîm. İnşâü hâze'l-minberi'l-mübârek ve'l-cenâbü'l-âlî el-ümerâi'l-kebîr Âmir ibn el-Merhûm er-Râyî İsmâ‘îl ibn Âmir, gafera'llâhu ve li-vâlideyhi ve'l-müslimîn. Ve kâne'l-firâğ min hâze'l-mekân et-târîh sene isneyn ve seb‘imi’e [702].
EÇS X Y305b
merkûmdur.
EÇS X Y305b
Ve bu minberin sağ tarafında rûy-ı dîvârda bir tûlânîce beyâz mermer üzre yine celî hatt ile bu târîh mastûrdur:
EÇS X Y305b
Ta‘mîru hâze'l-câmi‘i sene erba‘ ve hamsîn ve semâne-mi’e [854]'dir.
EÇS X Y305b
Ve bu câmi‘e karîb,
EÇS X Y305b–Y306a
Câmi‘-i Ebussu‘ûd: Bir tabaka minâreli bir küçük câmi‘dir. Ve çârsû içinde, Y 306a
EÇS X Y306a
Câmi‘u't-Tevbe ve Câmi‘u'l-Arab dahi derler: yigirmi beyâz mermer sütûnlar üzre mebnî bir rûşen câmi‘dir. Derûn-ı câmi‘in der-i dîvârı gâyet mücellâ olmak ile bir sâhib-i hat cümle der-i dîvârı Mesâbîh ve Meşârîk ve Müslim [ü] Buhârî hadîsleri ile rûy-ı dîvârı zeyn eylemiş böyle bir câmi‘-i rûşendir. Çârsûya mekşûf bir bâbı ve üç tabaka bir minâre-i mevzûnu var, ve bir kapusu dahi mihrâbın solundadır, ve bir kapusu dahi harem kapusudur.
EÇS X Y306a
Ve mü’ezzin mahfili dörd aded nahîf mermer mevzûn sütûnlar üzre gâyet musanna‘ mahfildir. Mermer sütûnları kol kalınlığı olduğundan mahfil üzre âdem çıkmağa havf eder.
EÇS X Y306a
Ve mihrâb-ı kadîminin iki cânibinde iki rakîk mermer sütûnlar vardır, gâyet mücellâdır. Ve mihrâb içinde mermer üzre sülüs hatt ile, âye[t]:
EÇS X Y306a
nassı tenmîk olunmuşdur. Ve kâşifler sarâyı önünde,
EÇS X Y306a
Câmi‘-i Merhûm: Câmi‘-i atîkdir. Cümle mevtâ salâtın anda edâ etdükleriyçün câmi‘-i Merhûm derler. Tûlen ve arzan yüzer ayak câmi‘dir. Ve otuz iki mevzûn sütûn-ı gûnâ-gûnlar üzre kemerlerdir. Dahi fevkında levha tavandır, kubbe değildir. Ve üç kapusu var, iki yan kapular, biri kıble kapusu. Ve haremi ortasında iki hûrmâ ve bir nâbıka dırahtı vardır. Ve bu dırahtların dibinde bir mâvî taşdan Hanefî musluğu var, mezheb-i Hanefî cemâ‘ati andan tecdîd-i vuzû‘ ederler.
EÇS X Y306a
Vâcibü's-seyrdir kim bu hacer zamân-ı kadîmde bir Kıbtî pâdişâhının gûru imiş, devletleri Urbân eline girüp na‘şın atup âbdesthâne etmişler. Ammâ bu havuzun cânib-i erba‘asında bir gûne kehene-i kudemâ hatları var kim ekâlîm-i Mısır'ı bu âna dek sekiz sene geşt ü güzâr etdim, İsne ve İsvân'da bu hatların mislin görmedim. Gûnâ-gûn eşkâl-i garîbeler ile ârâste bir ibret-nümûn seng-i nilgûndur. Ba‘zı sanâyi‘ sâhibleri bu seng-i ma‘cûndur, derler. Zîrâ bir vech ile tîşe ve Ferhâdî külünk te’sîr etmez. Ve hacer içinde ben ben ebrî altun nümâyândır, ammâ ana dahi bir âlât-ı silâh kâr etmez, turfa ma‘cûn hacerdir.
EÇS X Y306a
Ve bu câmi‘ nâ-tamâm kalmak ile cümle der-i dîvârının kara tûbları nümâyândır, kirec sıvalı değildir. Ve minâresi yokdur. Ve kıble kapusunun iki cânibinde yan soffalar üzre sekiz aded mermer ve sommâkî amûdlar var kim misli yokdur. Ammâ evkâfları harâb olmağile câmi‘ garîb kalmışdır.
EÇS X Y306a
Ve minberi Arabî oyma haşeb ve levhadır, ammâ Fahrî oyması-misâl kitâbe ve rûmîler ve islimîler ve zülf-i çînler ve dalkırma oymalar var kim çeşm-i merdüm hîrelenir. Bu mertebede üstâd-ı kâmil var makdûrun sarf etmiş. Ba‘zı ressâmlar andan san‘at serîka ederler. İbret-nümâ minber-i peyemberdir. Ve bu minber kapusu üzre yine levha üzre oyma hatt ile bu târîh yazılmışdır:
EÇS X Y306a–Y306b
Bismillâhirrahmânirrahîm, ve sallallâhu alâ seyyidinâ Y 306b Muhammedin ve âlihi ecma‘în. Ceddede hâze'l-câmi‘e'l-mübârek el-abd el-hakîr ilellâhi te‘âlâ el-emîrü‘l-kebîrü'ş-şerîf Îsâ bin el-cenâbi'l-âlî el-merhûm el-mahdûm İsmâ‘îl el-merhûm ez-Zeynî Emîr Âmir Urbân ıklîm el-Buhayre, e‘azzallâhu ensârahu ve rahimeh. Ve kâne'l-firâğ zâlik fî şehri Muharremi'l-harâm sene selâse ve sittîn ve seb‘imi’e ba‘de hicreti'n-nebeviyye [763].
EÇS X Y306b
deyü merkûmdur. Ve bu câmi‘in şimâlî cânibinde elli adım ba‘îd,
EÇS X Y306b
Câmi‘-i Sultân Kayıtbay'dır, ammâ Seyyidî şa‘bân câmi‘i deyü merkûmdur medh olunur. Bir Q 276b P 273b tabaka minâreli, cemâ‘at-ı kesîreye mâlik bir rûhâniyyetli câmi‘-i münevverdir. Ve on mermer sütûn üzre münakkaş tavan ile mebnîdir. Ve ahşâbdan binâ olunmuş musanna‘ minberinin kapusu üzre lâciverd müzehheb celî hat ile bu târîh mektûbdur:
EÇS X Y306b
Bismillâhirrahmânirrahîm. Emera bi-inşâi hâze'l-minberi'l-mübârek fî eyyâm mevlânâ es-sultân el-mâlikü'l-memâlik el-Eşref Kayıtbay, e‘azzallâhu ensârahu, fî şehri Zilhicce'l-harâm sene erba‘ ve sittîn ve semâne-mi’e [864].