İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS X Y332a
Ve üç vekâlesi ve üç yüz dükkânları var, lâkin bezzâzistânı ve hammâmları yokdur. Ve sokakları gâyet zıykdır, iki âdem yanyana gücile ubûr eder.
EÇS X Y332a–Y332b
Ve cümle evleri kıble cânibine Buhayre halîcine nâzır bir müzeyyen Y 332b sık kasabadır.
EÇS X Y332b
Ve suları cümle kuyulardır, ammâ sehl şûrcadır. Ve cümle halkı balıkcılardır. Ve havâsı gâyet sakîl yerdir. Halkının reng-i rûları asfarü'l-levndirler. Mahbûb u mahbûbesi yokdur. Ve fukarâsı çokdur. Ve şehrin lodos cânibindeki evlerin kum gark edüp ba‘zı hâne sâhibi bırağup gitmişdir ve âhir bu şehri kum gark eder, derler. Hakkâ ki kum deryâsı günden güne tefâvüt edüp gelmededir. Ve bender-i Reşîd yolu üzre iki sâ‘atlık yer tûlü ve bir sâ‘atlik yer arzı kum deryâsı içre serâpâ hûrmâ bâğlarıdır. Birer âdem kaddi alçacık hûrmâları olur, ammâ herbiri yüz vukiyye hûrmâ verir. Beyâz ve sarı ve siyâh ve kırmızı gûnâ-gûn lezîz hûrmâsı olur. Ve halkı garîb dostdur.
EÇS X Y332b
Ve cümleden cemâ‘at-ı kesîreye mâlik Ak Câmi‘ gâyet musanna‘dır. Ve bu şehirde cümle yedi minâresi nümâyândır, ve's-selâm.
EÇS X Y332b
Bu şehirde medfûn olan kibâr-ı evliyâları beyân eder
EÇS X Y332b
Evvelâ şehrin garbında halîc kenârında eş-Şeyh Selâme ve karındaşları eş-Şeyh Sun‘ullâh ve eş-Şeyh Abdurra’ûf ve eş-Şeyh Abdülhâlık bir kubbe-i ebyâz içinde medfûnlardır.
EÇS X Y332b
Ve yine bunlara karîb halîc kenârında dürr-i beyz-âsâ bir kubbe-i âlîde eş-Şeyh Abdullâh el-Mağribî.
EÇS X Y332b
Ve buna karîb yine halîc kenârında Q 287b P 284b beş aded kubbe-i beyz içre eş-Şeyh Selâme ibn eş-Şeyh Mucîbüddîn. Bu cümle beş kubbede evlâd-ı zevi'l-ihtirâmları ile medfûndur.
EÇS X Y332b
Ve şimâl tarafında eş-Şeyh {Halef ve eş-Şeyh} Muhammed-i Hamîdî.
EÇS X Y332b
Ve şark tarafında eş-Şeyh Seyyid Mehemmed Çelebi: Halîfe-i Sultân Ahmed el-Bedevî'dir.
EÇS X Y332b
Ve garb tarafında eş-Şeyh Mahmûd Çelebi ve eş-Şeyh Mansûr-ı Zûrerkâ.
EÇS X Y332b
Ve câmi‘-i Kurd Beğ civârında eş-Şeyh Seyyid İbrâhîm.
EÇS X Y332b
Ve câmi‘-i Seyyidî Alî Cebertî: Yine câmi‘inde medfûndur.
EÇS X Y332b
Ve Câmi‘ü'ş-Şarkî sâhasında eş-Şeyh Hârûn-i Nehârî.
EÇS X Y332b
Bunları cümle ziyâret edüp rûh-ı şerîfleriyçün birer Yâsîn ve ba‘zısına birer Fâtiha tilâvet edüp rûhâniyyetlerinden istimdâd taleb etdik, rahmetullâhi aleyhim ecma‘în.
EÇS X Y332b
Yine bu şehirden şark cânibine hûrmâ bâğları içre kumsal yerleri ubûr ederek Akdeniz sâhiline gelüp kumluk içre on iki tula-binâ mîller ki Reşîd yolu alâmetidir, hilâf gidilmesin içün binâ olmuşdur, âdem kaddi bâlâ mîllerdir, anları ubûr edüp kasaba-i Utku'dan Reşîd'e dörd sâ‘atde gelüp,
EÇS X Y332b
Evsâf-ı şehr-i müzeyyen bender-i Reşîd
EÇS X Y332b–Y333a
Bu şehre Reşîd nâmile müsemmâ olmasının sebeb-i tesmiyesi oldur ki Tûfân'dan sonra Mısır'a mâlik olan ibtidâ Bayzar ibn Hâm'dır kim birâder-i mihter-i Sâm'dır. Nûh Nebî gayrı evlâdlarından rûgerdân olup bu nebîresi olan Bayzar'a hayr du‘â eyleyüp Mısır'a gönderdi. Mısır'da tenâsül bulup otuz aded evlâdı olup buna müverrihler Ebü'l-kabâbıt dediler. Her evlâdı Mısır iklîminde münteşir olup birer şehir Y 333a binâ etdiler. Bir oğlu dahi Reşîd idi, bu şehr-i Reşîd'i ol binâ etdigiyçün şehr-i Reşîd dediler. Nehr-i Nîl-i mübârek Akdeniz'e munsab olmazdan bir sâ‘at evvel Nîl'in İskenderiyye cânibindeki hâkde bir bender şehr-i azîm ü müzeyyendir ki Arabistân'da Mısır vilâyetinin arûsudur.
EÇS X Y333a
Mısır eyâletinde deryâ beğleri hükmünde sancakdır. Beğinin taraf-ı pâdişâhîden senevî on iki kîse-i Mısrî Mısır dîvânından alır.
EÇS X Y333a
Ve on iki kîse dahi bâd-ı havâ cürm [ü] cinâyetinden hâsıl olup paşası her sene ikişer pâre kadırga ile kapudan paşa her kanda sefer etse bile sefer eder.
EÇS X Y333a
Reşîd'i iki yüz yiğit ile kâ’immakâmı zabt eder. Subaşılığı ve muhtesib ve bâc-ı bâzârı ve limana yanaşan gemiden bir guruş temkîni ve cümle gemi kalafatçıları ve şeyyâl hammâlları kâ’immakâm hükmündedir.
EÇS X Y333a
Bir hâkim dahi Mısır vezîr[i] tarafından bir mün[â]sib ağa gümrüğü zabt edüp senevî paşaya yüz elli kîse muhâsebe verüp kendüye yevmiyye onar guruş ulûfe alır. Zîr-i destinde yüz elli gümrük huddâmları ile hizmet eder. Eğer paşa bu gümrüğü emâneten vermeyüp iltizâm ile verirse İskenderiyye ile bu iki bender yevmiyye birer kîseye verilir. Yüz kîse dahi mültezim hayr eder.
EÇS X Y333a
Ve bir hâkim dahi hâkimü'ş-şer‘dir. Mısır'ın baş sittelerinin ikincisidir. Beher sene otuz kîse hâsıl olur şerîf kazâdır. Niçe kerre beş yüz pâyesiyle ihsân olunmuşdur. Ammâ üç yüz akçe ile sadaka olunur menâsıb-ı âlîdir. Üç nâhiyesi var. Baş nevâhîsi Utku'dur, andan (---) (---).Ve cümle yetmiş altı pâre nâhiye kurâları vardır.
EÇS X Y333a
Ve mezâhib-i erba‘adan şeyhülislâmı ve nakîbü'l-eşrâfı ve a‘yân-ı eşrâfı ve Mısır kulunun yedi bölük serdârları ve Âsitâne kapukulu serdârı vardır. Ammâ sipâh kethudâyeri ve tîmâr u ze‘âmet ve alaybeği ve çeribaşı yokdur, zîrâ cemî‘i kurâları iltizâm ile zabt olur. Ve şehir içre iki binden mütecâviz semmûr kürklü ankâ bâzergânları vardır.
EÇS X Y333a
Ve şehri sâhil-i Nîl'e kıbleden şimâle tûlü üç bin adım şehirdir, arzı şarkdan garba ba‘zı yeri bin adım, ba‘zı cânibi iki bin adım kat-ender-kat sık bir ma‘mûr şehirdir. Aslâ bir vîrân hânesi yokdur. Cümle evleri serâpâ kirec damlı ve kat-ender-kat bâmlı münakkaş tula binâlı dörder ve beşer ve altışar kat evlerdir. Ve cümle evlerin altları mahzenlerdir. Kapuları taşradan taş nerdübânlar ile çıkılır ikinci katta kapulardır, bir katı aşağıda zikr olunan mahzenlerdir. Mahzenleri üstü ale's-seviyye bu şehrin musâfirhâneleridir. Dahi fevkânîleri kat-ender-kat haremleridir. Cümle eyle inşâ olunmuş bir şehirdir.
EÇS X Y333a–Y333b
Cümle tokuz bin tokuz yüz müselmân hânesidir ve kırk mahalle ve cümle iki yüz mihrâbdır. Ve cümle yedi mahalle kefere ve üç mahalle Yahûdîdir, anlar dahi Y 333b bin altmış hâne-i menhûslardır. Ammâ Ermeni ve Freng ve Çingâne mahalleleri yokdur, ammâ ticâret tarîkiyle gelüp giderler. Ve bir mahalle Benî İsrâ‘îlî Kıbtîsi vardır, a‘yân-ı Mısır'ın mu‘temedün-aleyh küttâbları bunlardır. Vel-hâsıl cebr-i noksân bender-i Reşîd'in sagîr ü kebîr hâneleri cümle on iki bin hâne tahrîr olunmuşdur, zîrâ gâyet sıkdır.
EÇS X Y333b
Bu şehir içre cum‘a namâzı kılunur cevâmi‘-i şerîf cümle (---) kadardır. Cümleden cemâ‘at-ı kesîreye mâlik câmi‘-i kebîr iskele başında,
EÇS X Y333b
Câmi‘-i Zağlûl Muhammed: Câmi‘-i azîmdir. Tûlen yüz yetmiş adımdır, ayak değildir, arzan yetmiş beş germe adımdır. Ve bu câmi‘in enderûn [u] birûnunda cümle amelî ve gayrı beyâz mermer sütûnlar iki yüz altmış serâmed amûd-ı müntehâlar üzre tâk tâk ve tâklar üzre cümle iki yüz altmış kubbelerdir. Ve harem etrâfında yüz elli toloz kârgîr-binâ hurde kubbelerdir. Câmi‘ içre mezâhib-i erba‘a içün dörd mihrâbdır, üçü büyük mihrâbdır, biri küçükdür. Ve bir ağac sâde cedîd minberi ve iki mü’ezzinler mahfili ve iki aded küçük haremi var. Sağ tarafındaki harem ortasında bir sebîli ve câmi‘in altı kapusu var. Ve iki minâresi dahi dörder tabaka minâre-i âlîlerdir. Câmi‘ içinde bir kafes içre mezâhib-i erba‘a müftîleri ve câmi‘ sâhibi Muhammed Zağlûl medfûndur. Bu câmi‘i iki sâhibü'l-hayrât binâ etmek ile vâsi‘ olmuşdur. İbtidâsı küçük câmi‘ imiş. Târîhi harem kapusu üzre:
EÇS X Y333b
Emera bi-inşâi hâze'l-câmi‘i't-tecdîd es-Seyyid Mahmûd
EÇS X Y333b
tahrîr olunmuşdur. Ve Attârlar içinde beş kademe taş nerdübân ile çıkılır,
EÇS X Y333b
Câmi‘-i Tak Nehîme: Sekiz mermer sütûn üzre binâ olunmuş bir küçük câmi‘dir. Ancak Q 288a P 285a iki yüz âdem alur bir küçük câmi‘dir. Üç kapulu ve bir minâreli cemâ‘at-ı kesîreye mâlik câmi‘dir. Ve Kettâncılar içinde dörd ayak nerdübân ile çıkılır,
EÇS X Y333b
Câmi‘-i Abdullâh: Ancak yüz âdem alur bir alçacık minâreli ve bir kapulu gâyet küçük câmi‘dir. Ve Ulu Câmi‘ kurbunda,
EÇS X Y333b
Câmi‘u'l-Hâce: Fevkânîdir, altı cümle mahzenlerdir. Ve bir minârelidir. İskele başı olmak ile cemâ‘at-ı kesîreye mâlikdir. Ve yine iskele başında yigirmi ayak taş nerdübân ile çıkılır,
EÇS X Y333b
Emîr Ahmed Ağa câmi‘i: Nîl kenârında fevkânî bir câmi‘-i cedîddir. Altı serâpâ mahzenlerdir ve birkaç dükkânlar vardır. İki tarafı tarîk-ı âmdır. İki tarafdan yigirmişer kademe taş nerdübân ile çıkılır Nîl kenârında bir câmi‘-i rûşendir. Câmi‘ içinde cümle on aded beyâz mermer sütûndur. Kıble kapusu üzre târîhi budur.
EÇS X Y333b
Ammara hâze'l-câmi‘ el-Emîr Ahmed Ağa Dizdâr, sene isneyn ve sittîn ve elf. [1062]
EÇS X Y333b
Bir minâre-i mevzûnu ve hoş-âvâz mü’ezzinleri ve imâm u hatîbi vardır. Ve gâyet cemâ‘atı çokdur. Ve yine Nîl kenârında iskele başında,
EÇS X Y333b–Y334a
el-Hacı Cemâleddîn Ağa câmi‘i: Fevkânîdir. İki tarafdan yigirmişer kademe Y 334a taş nerdübân ile çıkılır câmi‘-i âlîdir. Altı mahzenler ve dükkânlar ve tarîk-ı âmdır. Derûn-ı câmi‘de on iki mermer sütûn üzre münakkaş tavandır. Ve iki kapusu vardır. İki kapu üzre bu târîh merkûmdur:
EÇS X Y334a
Inne ayne'l-alâ ale'l-fi‘âli
EÇS X Y334a
Hâtemü'l-cûdi min semâ bi'l-cemâli
EÇS X Y334a
Kultü târîhe inşâ ale'l-cemâli