İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS X Y334a
Câmi‘ün limen(?) el-latîfi mühkemen bi'l-cemâli
EÇS X Y334a
Sene 1074
EÇS X Y334a
Bu câmi‘ teng mahalde vâki‘ olmak ile haremi yokdur. Lâkin şeb [ü] rûz cemâ‘atı çokdur. Ve bir alçak minâresi vardır. Câmi‘in taşra soffası ve ba‘zı yerleri kâşî-i Mağrib-zemîn'dir. Bu sâhibü'l-hayrât Melek Ahmed Paşa efendimizin kapucubaşılarından bir mâldâr ağa idi. Maskat-ı re’si olan bu Reşîd'e gelüp hasbeten lillâh bu câmi‘i inşâ eyledi. Ve,
EÇS X Y334a
Câmi‘u'z-Zemîn: Tahtânî bir cemâ‘at-ı kesîreye mâlik on iki amelî sütûn üzre münakkaş tavanlı ve üç kapulu ve bir alçak minâreli bir küçük câmi‘dir. Ve,
EÇS X Y334a
Câmi-i [A]‘râkî: Beş kademe taş nerdübân ile çıkılır ve on aded sütûnlar üzre münakkaş tavandır. Ve minberi ağacdır. Üç kapusu ve bir alçak minâresi var. Haremsiz bir câmi‘dir. A‘râkî hazretleri mihrâbın solunda medfûndur, kuddise sırruh. Ve,
EÇS X Y334a
Câmi‘-i eş-Şeyh Nesî: Sekiz sütûn üzre bir küçük câmi‘dir. Bunlardan mâ‘adâ cümle (---) mesâcidlerdir. Ve cümle yigirmi beş minâre nümâyândır.
EÇS X Y334a
Ve cümle yetmiş hân-ı azîmdir. Ammâ cümleden Kulkıran Mehemmed Paşa hânı kal‘a-misâl kat-ender-kat hândır. Ve Ahmed Paşa hânı ve Tavâşî Süleymân Paşa hânı ve Dâvûd Paşa hânı ve Hâfız Ahmed Paşa hânı. Ve henüz nev-binâ el-Hacı Ni‘metullâh hânı beş tabaka bir hân-ı azîmdir. Ve İbrâhîm Efendi hânı ve İpek hânı ve Kınâ hânı ve Dizdâr Koca Ahmed Ağa hânı ve Kâsım Bey hânı ve Mustafâ Bey hânı. Ve İshâk Efendi hânı ikidir. Ve Sinân Paşa hânı ve Alî Cemâleddîn hânı meşhûr hânlardır. Her biri yüzer yüz ellişer ocaklı ve demir kapulu her gece tablı döğülür hân-ı kebîrlerdir.
EÇS X Y334a
Ve yedi medrese ve yetmiş mekteb-i sıbyân-ı tıflân-ı ebcedhân ve altı yüz sebîlhânesi var.
EÇS X Y334a
Ve cümle üç bin kırk dükkândır.
EÇS X Y334a
Ve iki bezzâzistânı dahi demir kapuludur. Yüzer dükkânları vardır. Cümle kârgîr-binâlardır. Birinde libâs-ı fâhire vâlây kâlây akmişe-i fâhire fürûht olunur, ankâ hâceleri vardır. Biri kuyumcular bedâstenidir.
EÇS X Y334a
Ve yetmiş kahvehânesi ve iki yüz at değirmeni ve kırk boyahâne-i mîrî ve kırk yağ değirmeni ve otuz pirinç dingi.
EÇS X Y334a
Ve cümle altı bin altmış mahzenlerdir. Ve yetmiş meykedesi var, her birinde harâbâtî cânlar ile mâl-â-mâldir. Ve on bozahânesi.
EÇS X Y334a–Y334b
Ve cümle beş hammâmı var. Ammâ âb [u] havâsı latîf rûşen-binâ-yı nazîf el-Hacı Ni‘metullâh hammâmı: Suyu dollâblar ile Nîl'den çekilir. Esvâbları pâk Y 334b ve dellâkleri cüst ü çâlâk hâzır-ı hizme mahbûb huddâmları vardır. Lâkin bu hammâm yenidir, başa urur derler. Hukemâ kavli üzre hammâmın atîkı gâyet nâfi‘dir.
EÇS X Y334b
Ammâ Sultân Selîm Hân girdiği Muhammed İbâdullâh hammâmı: Şehrin ortasında tâ âl-i Abbâsiyân'da binâ olunmuş hammâm-ı atîkdir. Selîm Hân'ın girdiği kurna hâlâ mesdûddur. Kırk gün bir cüzâm bu hammâma girse şifâ bulur.
EÇS X Y334b
Ve Bostâncı hammâmı büyük hammâmdır. Ve Hâce Ubeydî hammâmı ve Kapudanpaşa hammâmı. Hâs u âm hammâmları bunlardır.
EÇS X Y334b
Ve bu şehrin âb [u] havâsı Rûm havâsına müşâbeheti vardır. Azîm yağmur ve karlar yağar, ammâ kar tîz mahvolur. Ve ba‘zı zamân kırağı ve dolu yağar. Zîrâ şehr-i Reşîd iklîm-i sâlisin evvelidir, anıniçün arz-ı beledi (ve) (---) (---) ve tûl-i nehârı (---) (---). Ve câ-be-câ Arab mahbûbu ve mahbûbesi olur.
EÇS X Y334b
Ve halkının kâr-ı kisbleri cümle ticâret ile geçinirler. Nısfı ehl-i hırefdir. Ve niçe bin Ervâm halkı mün‘im ankâ bâzergânları vardır kim ni‘metleri mebzûldür. Gâyet ganîmet şehir olmak ile her gece ahâlîsi birbirlerine ziyâfet-i azîmler edüp ikrâm ederler. Ve her gece beşer onar yerde mevlûd-ı şerîf ve haftada dörd beş kerre düğünleri mukarrerdir. Ve ellişer dirhem gelir on iki hâs ve beyâz ekmek bir parayadır. Ve bir İskenderânî batmanı semîn lahm bir parayadır. Ve bir at yemi şa‘îr dörd mankıra ve bir erdeb pirinc iki yüz paraya ve bir kantâr sükker on guruşa. Sâ’ir hubûbâtlar dahi buna göre fürûht olunur. Ve senede bin pâre gemi gelür, metâ‘ getürüp fürûht edüp yine metâ‘ alup dilüdiği diyâra giderler.
EÇS X Y334b
Ve bu şehrin me’kûlât [u] meşrûbâtının memdûhâtından şekeri ve yedi bin bâğ-ı İreminin gûnâ-gûn meyvesinin nazîfi ve cümmeyzi ve incîri ve şeftâlûsu ve limonu ve turuncu ve limon rub‘ı meşhûrdur. Ve sâhil-i Nîl'de cümle bâğlarının şâhnişînleri ale't-tertîb dizilmişdir. Ve'l-hâsıl Cenâb-ı Bârî ne halk etdi ise bu şehirde mevcûddur.
EÇS X Y334b
Ve a‘yân-ı eşrâfı semmûr kürkler ile parankona çuka ve akmişe-i fâhire Q 288b P 285b geyüp reftâr ederler. Vasatü'l-hâl kimesneler ve ehl-i hıref makûlesi âdemler çuka ve Mısır alacası geyüp vüs‘ati mertebesi harîr-i Dimyât ve Fereskûr alacaları geyerler. Ve fukarâları birer ihrâm bürünmüşlerdir. Gâyet rencber ve kâr-ı kisbe kifâf-ı nefs içün mukayyed musallî halkı vardır.
EÇS X Y334b
Ammâ bu şehrin cânib-i garbîsinde olan hâneleri kum gark etdikçe müfîd [ü] muhtasar fukarâ hânelerin kum üzre binâ ederler.
EÇS X Y334b–Y335a
Şehrin bu cânibindeki evleri zemîni âlîdir, aslâ sivrisinek olmaz, havâdâr hânelerdir. Ammâ şehrin nısfından tâ Nîl kenârına varınca cümle hânelerinde ne‘ûzu billâh eyle sivrisinek olur kim âdem râhat ile uyuklayamaz. Ammâ her âdemin birer cibinliği vardır, anın içinde yatırlar. Ana nâmûsiyye derler. Aslâ peşşe Y 335a girmek ihtimâli yokdur, gûyâ çâr-gûşe bir haymedir. Bu şehir halkı eyle sinekden emîn olurlar.
EÇS X Y335a
Ve bu şehrin cânib-i garbında balyozlar sarâyı dibinde kıble cânibine tâ pirinc dinkleri ve tûbhâne ya‘nî kerpiçhâneleri geçüp mezâristân kenârında Abdülkâdir-i Cîlânî tekyesine varınca bu şehrin tûlü bin beş yüz germe adımdır.
EÇS X Y335a
Ve Nîl kenârı kat-ender-kat gâyet ma‘mûr sarây-ı âlîler ve serâpâ iskeledir. Cümle âyende vü revende keştîler metâ‘ların iskele başına dağlar gibi yığarlar, bir vâsi‘ iskeledir. Cümle evlerinin şâhnişîn ve revzenleri Nîl'e nâzırdır. Bu şehir cümle altı yüz on sokakdır, cümlesi pâk ü pâkîze şâhrâhlardır.
EÇS X Y335a
Ve halkı gâyet garîb dostdurlar. Ve zenâneleri gündüz tarîk-ı âma çıkmak ihtimâlleri yokdur. Meğer bir mühim müsta‘cele ve bir umûr-ı mu‘azzama işleri olursa mahfî sokaklardan giderler. Cümle gece ile fânûslar yakup huddâmları ile akrabâlarına giderler. Yohsa avret bâzârda gezmek gâyet ayıbdır.
EÇS X Y335a
Ve bu şehrin evsâfın ma‘lûmumuz olduğu üzre tahrîr etsek bir mücelled kitâb olur. Ancak bu kadar ile iktifâ eyledik, ve's-selâm.
EÇS X Y335a
Bu şehrin enderûn [u] bîrûnunda âsûde olan kibâr-ı evliyâullâhları ayân u beyân eder
EÇS X Y335a
Evvelâ şehrin tâ ortasında bâzâr-ı sultânî içinde âfitâb-ı nihânî ve kamer-i zindegânî eş-Şeyh Hazret-i Seyyid Alî-i Mahallâvî: Bu sultân hakkında Şeyh Şa‘râvî hazretleri Kitâb-ı Tabakât'ında ol kadar vasf eylemişdir kim diller ile ta‘bîr olunmaz.
EÇS X Y335a
Ve buna karîb eş-Şeyh Mansûr: Bunlar bir câmi‘ içinde medfûnlar, ziyâretgâh-ı azîmdir.
EÇS X Y335a
Andan eş-Şeyh Hazret-i Seyyid Abdullâh ez-Zânit. Ve ana karîb ziyâretgâh-ı eş-Şeyh Muhammed el-Berrî.
EÇS X Y335a
Ve mahallât içinde kabr-i eş-Şeyh Seyyid Ahmed Tûkâ ve merkad-i eş-Şeyh Ahmed el-Mağribî.
EÇS X Y335a
Ve yine mahalle içinde eş-Şeyh Seyyid Osman-ı Burhânî.
EÇS X Y335a
Ve dahi merkad-ı eş-Şeyh Seyyid Sa‘dullâh.
EÇS X Y335a
Ve kabr-i Seyyid Muhammed-i İsendevîlî.
EÇS X Y335a
Ve Eski Reşîd'de Nîl kenârında bir kum deryâsı içinde eş-Şeyh Sultân-ı Köm Efrâh: İsm-i şerîfleri (---). Şehirden nîm sâ‘at ba‘îd kıble cânibine bâğlar nihâyetinde Köm Ferah dibinde bir burunda câmi‘i civârında kubbe-i pür-envâr içinde medfûndur. Cümle ma‘âş gemilerinde olan âyende vü revende ibâdullâh elbette birer Fâtiha-i şerîf tilâvet edüp ubûr eder. Zîrâ Nîl'in bir muhâlif girdâb köşesinde medfûn emr-i azîm sultândır. Menâkıbına hadd [ü] hasr yokdur. Tekyesi ve ba‘zı mesîregâh maksûreleri var. Ehl-i züvvâr gelüp ibâdet edüp safâ sürerler. Ve bu mahalle niçe kibâr-ı evliyâlar dahi medfûnlardır, ammâ ism-i şerîfleri mazbûtumuz olmamak ile tahrîr olunmadı.
EÇS X Y335a
Andan yine şehrin kıblesinde tulacılar kârhâneleri civârında yüzden mütecâviz dürr-i beyz-âsâ beyâz kubbeler vardır, cümlesinde birer ikişer kibâr-ı evliyâullâhlar medfûndur.
EÇS X Y335a–Y335b
Bu taraf Y 335b cümle Reşîd'in mezâristânıdır. Hamd-i Hudâ bu sultânları su’âl ederek bulup âsitânelerine bu âciz yüzüm sürüp âşinâlık kesb etdik, rahmetullâhi aleyhim ecma‘în.
EÇS X Y335b
Ve şehr-i Reşîd'den cânib-i garba bâğ u bostân gül gülistân, nahlistân, sünbülistân ravza-i cinânlar içre kâmil bir sâ‘at yerdir, atlarımıza süvâr olup niçe hadîkalara girüp seyr [ü] temâşâ edüp ba‘zı gaytânlarda gûnâ-gûn latîf âbdâr meyveler tenâvül ederek nehr-i Nîl kenârında,
EÇS X Y335b
Evsâf-ı kal‘a-i Reşîd
EÇS X Y335b
Sene (---) târîhinde Efrenc küffârı havfından Melik Tâhir Baybars binâsıdır. Ba‘dehu sene (---) târîhinde Sultân Kayıtbay tevsî‘ edüp inşâ etmişdir. Kapusu üzre târîhi,
EÇS X Y335b
Bismillâhirrahmânirrahîm. Emera bi-inşâi hâze'l-burci'l-metîn Sultân el-mâlikü'l-memâlik el-Eşref Ebu'n-nasr Kayıtbay, azze nasruhu. Târîh-i binâ semâne ve semâne mi’e. [808]