Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› ﬂ ﬁ € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002

cümle

2.448.046

sözcük

149.437

ayrı biçim

79.216

tek geçişli

%53,0 (hapax)

0,596

STTR

standart tür/sözcük

38,2

sözcük / cümle

5,65

harf / sözcük

eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

ve147.844
edüp23.957
ile23.734
cümle21.193
u17.390
olup17.269
ammâ15.229
dahi13.186
bin12.266
yüz11.993
üzre11.889
ü11.280
paşa9.477
aded9.046
andan8.920
iki8.812
vardır8.568
kal‘ai7.733
var7.576
yine7.308
niçe7.024
olan6.744
üç6.716
sene6.238
deyü6.007
olur5.949
hazreti5.945
her5.944
şehri5.677
cânibi5.646
hân5.401
on5.336
içre5.195
gelüp5.020
nehri4.985
yedi4.853
yokdur4.645
câmi‘i4.637
gibi4.581
ederler4.565

En sık ikili öbekler

Metin

Neşrin işaretleri

[u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
(ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
{üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
(---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

Okuma yardımcısı — bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS X Y335b

kitâbet olunmuşdur.

EÇS X Y335b

Ve iç kal‘ada dizdâr hânesi ve bir buğday anbârı ve bir su sarnıcı Nîl'den su taşırlar. Ve bir Kayıtbay câmi‘i var. Kırk hâne neferât evleri var. Kal‘anın cirmi iki yüz adımdır. Bu cümle Kayıtbay binâsı iç kal‘a olmuşdur.

EÇS X Y335b

Ba‘dehu sene (---) târîhinde Sultân (---) asrında be-dest-i Alî Paşa şekl-i murabba‘ Şeddâdî binâ-yı metîn taşradan bir kat kal‘a dahi ihdâs etmişler, ammâ gâyet kavî binâdır. Ve çâr köşesinde birer burcu var kim her biri bir kal‘a-i üstüvârdır. Bu kal‘anın cirmi kâmil dörd yüz adımdır. Bir bataklık yere vâki‘ olmak ile handakı yokdur. Kıbleye nâzır Bâb-ı Hayber gibi bir hadîd kapusu kıbleye nâzırdır. Kapusu üzre târîhi bu gûne tahrîr olunmuşdur:

EÇS X Y335b

Alî Paşa vezîr-i re’y-i âdilBinâyı kal‘a içün etdi bünyâdGörüp La‘lî dedi ol demde târîhNe bî-misl oldu âlî kal‘a âbâd.Sene 1004

EÇS X Y335b

Ketebehü'l-fakîr İbrâhîm-i mezkûr.

EÇS X Y335b

Ve bu kal‘a içre cümle yetmiş hurde neferât evleri vardır.

EÇS X Y335b

Ve kal‘a içinde Hüseyn-i Kürdî hazretleri bir künc içre medfûndur.

EÇS X Y335b

Ve kal‘anın cümle yetmiş Q 289a P 286a aded topları vardır. Cebehânesi mükemmeldir. Dizdârı ve yüz elli neferâtları vardır, vazîfelerin gümrükden alırlar. Ve bu kal‘anın Nîl karşusında,

EÇS X Y335b

Kal‘a-i harâb-ı Sarı Ahmed Paşa

EÇS X Y335b

Kal‘ası bir kumsal yerde olmak ile mürûr-ı eyyâm ile harâb olmuşdur. Ba‘zı âsârları zâhir ü bâhirdir. Dizdârı ve neferâtları vardır. Hâneleri hûrmâlık içindedir. Ammâ hâlâ yigirmi pâre şâhâne topları rimâl-i türâb içinde sernigûn olup yatır. On aded topları arabalar üzre Nîl kenârında âmâde toplardır. Hûrmâlık içinde bir câmi‘i ve dizdâr hânesi ve yigirmi mikdârı fukarâ hâneleri vardır. Gayrı imâret yokdur. Zamân-ı kadîmde ma‘mûr kal‘a imiş kim Reşîd kal‘ası ile boğaz ağzına vâki‘ olmuşdur.

EÇS X Y335b–Y336a

Ve Sarıca Ahmed Dede Y 336a anda bir kubbe-i beyzde medfûndur.

EÇS X Y336a

Ve bu mahalli dahi seyr [ü] temâşâ edüp gemiler ile Nîl'e aşağı cereyân edüp bir mîl gidüp,

EÇS X Y336a

Evsâf-ı boğaz-ı Reşîd ya‘nî sedd-i girdâb-ı Merecü'l-bahreyn

EÇS X Y336a

Nîl-i mübârek Akdeniz'e mahlût olduğu mahalle Merecü'l-bahreyn derler, girdâb-ı azîmdir ve dâ’imâ Yed-i Kudret kal‘asıdır. Lodos rûzgârında yigirmi karış açılup boğaz olup cümle gemiler bî-pâk [ü] bî-pervâ ne cânibe isterse girüp çıkar. Eğer boğazda poyraz ve yıldız rûzgârı eserse beş karış su kalup aslâ gemiler girüp çıkamazlar. Bir ay ve iki üç ay boğazın ağzın bekler gemiler vardır. Bu boğaz bi-emrillâh böyle olduğundan küffâra sed olmuşdur, Reşîd'e düşmen giremez.

EÇS X Y336a

Ba‘zı mahalde boğazda yedi sekiz karış su olup cümle keştîler yüklerinin nısfın cerim ta‘bîr etdikleri gemilere tahmîl edüp yükleri hafîf olunca boğazdan taşra çıkup yine yüklerin cerimlerden gemilerine alup cerimlere ücretlerin verüp ne cânibe isterlerse bâdbânların açup tevekkülen alallâh deyüp azm-i ummân ederler. Eğer boğaz böyle olmasa her bâr küffâr-ı hâksâr Reşîd'i harâb ederdi.

EÇS X Y336a

Eğer bir firkate ve kalyon ve şayka Reşîd'e girüp çıkmak dilese liman re’îsi izni olmayınca girüp çıkmağa kâdir değildir. Gâyet müşkil boğazdır, her sene niçe gemi helâk olur. Ammâ liman re’îsi dâ’imâ boğaz ağzında küçük kayıklar ile elinde sırıklar ile deryâyı ölçer durur. Ve ba‘zı yerlere kabakları ipler ile bağlayup bırağır, hîn-i mahalde gemileri ol mahalden geçirirler. Eğer liman re’îsi bir gemiye kulağız alup geçirirken gemi gark olsa şer‘an liman re’îsine zamân lâzım gelir, kânûn-ı kadîm budur. Anıniçün liman re’îsi her âyende vü revende gemiden kırkar ve ellişer guruş alır. Ve liman re’îsi dahi Mısır paşasına bin guruş küşûfiyye verüp her sene berâtın tecdîd ederler. Ve bu kulağuz bir nesildir, gayrı kimesneler bilmez.

EÇS X Y336a

Bu boğaz cümle altı yerde boğazdır, cümlesi her sâ‘atde bir gûne olup kâh sığ olur, kâhı amîk olur. Ammâ orta boğaz şâhrâhdır, iri kabaklar alâmeti bundadır. Kaçan Nîl-i mübârek tuğyânı mahallinde deryâ-misâl olup Akdeniz'e yüz mîl girüp kırmızı Nîl olur. Kaçan yüz mîl gemiler kırmızı lezîz Nîl'i gördüklerinde andan bilirler kim Reşîd karîbdir. Ba‘zı mahalde düşmen-i Freng-i bed-reng gemileri kırk elli mîl ba‘îd Nîl'e gelüp sulanup yine gider.

EÇS X Y336a

Ve bu boğazda du‘â müstecâbdır. Ba‘zı ehl-i hâl ve ehl-i sülûk kimesneler kayıklar ile bu boğaza varup ibâdet ederler. Zîrâ ulemâ-yı müfessirîn Kur’ân-ı azîmde Arapça âyeti ve âye[t]:

EÇS X Y336a–Y336b

âyeti ve Hazret-i Mûsâ ile Hazret-i Hızır Y 336b seyâhat etdüği mahal bu Merecü'l-bahreyn'dir, derler. Ve mâbeynlerine mufârakat düşdüğü mahaldir kim âye[t]:

EÇS X Y336b

âyeti bu mahal içündür, derler. Zîrâ hâlâ bu boğazda bir cezîrede makâm-ı Hızır ve makâm-ı Hazret-i Mûsâ vardır. Anıniçün niçe bin meşâyih Merecü'l-bahreyn deyü gelüp ziyâret ederler.

EÇS X Y336b

Ve bu mahalde Nîl ile Akdeniz'in poyraz ve yıldız ve karayel esdüği mahalde birbirleri ile telattumunun feryâd [u] figânları evce peyveste olup elli mîl ba‘îd deryâda istimâ‘ eden gemiler bilirler kim Nîl ile deryâ döğüşüyorlar. Eğer gece ise deryâdan su alırlar, eğer lezîz ise tahkîk Nîl boğazı yakındır, deyü kenâra karîb gelmeyüp yine deryâya tıramola edüp tâ sabâh olunca volta urup gezer. Zîrâ boğaz muhâlif olduğundan gece girilmek muhaldir. Yâhûd boğaz ağzında demir bırağup yatır, ale's-sabâh liman re’îsi gelüp boğazları yoklayup eğer bi-emrillâh boğazlar kum ile dolmayup açık ise geminin önüne düşüp boğazdan içeri kor. Eğer boğazlar mesdûd ise Reşîd'den cerim gemileri gelüp mezkûr geminin nısf yükün alup gemi hafîf oldukda boğazdan içeri girir. Âdetullâh bunun üstüne cârî bir girdâb-ı Kudret boğaz[dır]. Cemî‘i Mısır re’îsleri bu boğazlardan girüp çıkmak içün elem çeküp tasadduklar ederler. Hattâ hakîr bir kerre beş gün bu boğazdan ubûr edemeyüp âhirü'l-emr yine Reşîd'e gelüp andan a‘yân-ı vilâyet atlarına süvâr olup on iki sâ‘atde İskenderiyye'ye dâhil olduk.

EÇS X Y336b

Netîce-i merâm hamd-ı Hudâ Nîl-i mübârekin Akdeniz'e mahlût olduğu kibâr-ı evliyâullâh ziyâretgâh-ı Merecü'l-bahreyn'e varup kayık ile deryâ üzre iki rek‘at hâcet namâzı kılup Cenâb-ı Bârî'den i‘tikâd-ı tâm ile tâ Nîl-i mübârekin başı olan memleketlerin seyâhatin ricâ eyledim. Zîrâ Nîl-i mübârekin ibtidâ tulû‘ etdüği mahal Cennet-i Me’vâ'dır, derler, hakkında hadîs-i sahîh vardır.

EÇS X Y336b

Anıniçün Nîl başına varmağı ricâ eyledim, Hudâ müyesser ede, âmîn yâ Mu‘în bi-hakkı hurmeti Seyyidi'l-mürselîn.

EÇS X Y336b

Andan tekrâr bender-i Q 289b P 286b Reşîd'e gelüp cümle yârân-ı bâ-safâlar ile vedâlaşup husûsâ Şeyhzâde Abdurrahmân Efendi ve el-Hacı Ni‘metullâh ve Mendilzâde Mustafâ Ağa ve Meyremoğulları ve Tahtakal‘alı Ahmed Çorbacı ve câmi‘ sâhibi Koca Ahmed Ağa ve sâyir erbâb-ı tarîk meşâyihleri ile cümle vedâlaşup ma‘âş gemisine süvâr olup cümle peydâ etdiğimiz me’kûlât [u] meşrûbâtları dahi gemiye mâl-â-mâl etdik.

EÇS X Y336b–Y337a

Ma‘âş gemisi oldur kim bir cum‘a gün bir bâzâr ertesi gün cümle bâzergânlar metâ‘ların eğer Mısır Bulağ'ından eğer Dimyât u Reşîd'den gemilere tahmîl edüp alay ile Y 337a ale'l-umûm gidüp gelirler. Gâyet silâhlı ve toplu ve tüfeng harbeli gemilerdir. Ve içinde olan yolcular dahi cümle pür-silâh giderler. Zîrâ Nîl adaları boğazlarında kayıklarla gezer mansar harâmîler vardır, ale'l-gafle gemileri basup cümle halkın katl ederler kim şikâyetci olmaya, andan mâlların nehb [ü] gâret ederler. Gâyet ihtirâz lâzımdır.

EÇS X Y337a

Hakîr tevekkül-i Hak olup bir yaraklı gemi ile Mısır'a teveccüh etdik.

EÇS X Y337a

el-Faslu's-sâdis ve sittînŞehr-i Reşîd'den Ümmü Dünyâ Mısır'a giderken Nîl-i mübârekin iki cânibinde seyr [ü] temâşâ etdiğimiz kurâ ve kasabâtları ve ma‘mûr [u] âbâdân şehirleri beyân eder

EÇS X Y337a

Evvelâ bender-i Reşîd'den alarga olup eyyâm-ı muvâfık ile kıble cânibine teveccüh edüp Reşîd'e nîm sâ‘at karîb ziyâret-i Köm Efrâh önünden Fâtiha tilâvet ederek yıldız rûzgârı ile giderek Köm el-ferah mukâbelesinde Nîl aşırı,

EÇS X Y337a

Karye-i İzbetü'l-Ma‘dî

EÇS X Y337a

Yüz hâneli ve bir câmi‘li pirinç köyüdür. Anda ziyâret-i eş-Şeyh Osmân-ı Taştûşî medfûndur. Andan Reşîd hâkinde,

EÇS X Y337a

Beled-i Hadiyye

EÇS X Y337a

İki câmi‘i ve birkaç dükkânı var, ammâ hammâm u hânı yokdur. Ve Nîl'in karşu cânibinde bir çemenzâr hûrmâlık içinde Şeyh Câbir hazretleri bir küçük kubbede medfûndur. Ve buna karîb bir tur‘a-i azîm vardır, Nîl'in Reşîd mukâbelesi cânibindedir, andan gemiler girüp şark cânibinde Burlos buhayresine mahlût olur. Ol buhayreden gemiler Burlos kal‘asına gider. İnşâallâh mahallinde tahrîr olunur. Andan Reşîd hâkinde Buhayre kâşifi hükmünde,

EÇS X Y337a

Kasaba-i Mahalletü'l-emir

EÇS X Y337a

İki câmi‘i ve birkaç dükkânları ve iki minâresi nümâyândır. Ve üç Arab kahvehânesi var. Anı ubûr edüp bunun mukâbelesinde Garbiyye hâkinde,

EÇS X Y337a

Kasaba-i şîrîn Birimbâl

EÇS X Y337a

İltizâmdır. Bin hâneli ve dörd câmi‘li ve yigirmi mesâcidli ve kahvehâne ve elli dükkânlı ve iki hânlı ve hammâmlı ma‘mûr mahalledir. Bu diyârda mahalle kasabaya derler. A‘lâ latîf ü rakîk gömleklik ketân bezleri olur. Birimbâl bezi meşhûrdur. Zîrâ havâsı gâyet latîfdir. Ve bunun mukâbelesinde bir mîl yukaru Buhayre hâkinde,

EÇS X Y337a

Mahalle-i Diyey kasabası

EÇS X Y337a

Nîl kenârında üç yüz altmış hâneli iltizâm bir ma‘mûr kasabadır. İki câmi‘i ve iki minâresi ve yigirmi dükkânları ve bir hânı ve iki kahvehânesi var, ammâ kahvehâneleri gâyet kesîf fellâhîn kahveleridir. Ve hammâmı yokdur. Bundan bir mîl yukaru yine Buhayre hâkinde Nîl kenârında,

EÇS X Y337a

Kasaba-i İdfîne

EÇS X Y337a

İltizâmdır. Bin hâneli ma‘mûr şehirdir. Ve fevkânî mükellef ü müzeyyen hâneleri vardır. Ve iki câmi‘i minâre-i mevzûnları ile ve elli dükkân ve iki hân ve üç kahvehânesi var. Lâkin hammâmı yokdur. Ve gâyet şâhdâne lezîz pirinci olur. Ve bunun mukâbelesinde Garbiyye hâkinde,