İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS X Y345b
Nîl-i mübârek kenârında kıbleden yıldız rûzgârı cânibine câmi‘-i Metbûliyye'ye varınca bu şehrin tûlü kâmil bin yüz adımdır. Ve arzının ba‘zı yeri sekiz yüz adım ve ba‘zı cânibi altı yüz adımdır. Ammâ cânib-i erba‘asında kal‘a dîvârı yokdur, lâkin etrâf [ü] eknâfında cümle yetmiş beş tedribe kapuları vardır, her şeb gafîrler bekler. Ancak câmi‘-i Metbûliyye cenbinde Nîl kenârında Sultân Salâhaddîn kullesi şekl-i murabba‘ bir kulle-i azîmdir, etrâfında alçak dîvârlı bir rabâtı var, dâ’iren-mâdâr cirmi altı yüz adımdır, lâkin içinde hâneleri vîrândır. Ammâ mezkûr iç kulle ma‘mûr sedd-i metîn yüz arşın bâlâ bir serâmed kâr-ı kadîmdir. İçinde dizdâr ve neferât hânelerinden bir şey yokdur. Ancak içinde mîrî mühimmât makûlesi ve mîrî pirinç ve gılâl ile memlû olup miftâhı yine boğaz dizdârı elindedir.
EÇS X Y345b
Ve bu şehr-i azîm cümle sagîr ü kebîr yedi bin altı yüz bâğ u bâğçeli kat-ender-kat tula binâlı ve kirec ile damları sıvanmış ma‘mûr u müzeyyen hânelerdir. Ammâ Reşîd'in hâneleri dahi ziyâde ma‘mûr u müzeyyendir. Bu Dimyât hâneleri dahi elvân elvân tûblar ile dîvârları müzeyyen binâ-yı metînlerdir.
EÇS X Y345b
Ve bu şehir cümle şeyhü'l-beled defteri üzre kırk mahalle ve yüz elli mihrâbdır, cum‘a kılınur hutbedir, mâ‘adâ yüz elli mihrâba varınca mesâcidlerdir. Ammâ cümle cevâmi‘lerden kebîr ve cemâ‘at-i kesîreye mâlik,
EÇS X Y345b
Câmi‘-i Fethiyye Ma‘bed-i kadîm, du‘â müstecâb olacak yerdir. Evâyil-i a‘sârda kenîse imiş, hâlâ alâmetleri vardır. Tûlen toksan adımdır ve arzan kırk germe adımdır. Ve câmi‘ içinde cümle toksan iki sütûn-ı müntehâlardır, ammâ altısı akîk-i Yemenî-misâl sommâkî amûdlardır kim misilleri bir diyârda yokdur, herbiri birer Mısır hazînesi değer cevâhir sommâkîlerdir. Dahi fevkında kemerler üzre münakkaş harpüşte tavandır, düz değildir. Ve taşra hareminin etrâfı Q 294a P 291a cümle altmış dörd billûr-misâl mücellâ mermer amûdlardır kim kıbleye müteveccih olup kıyâma dururlar.
EÇS X Y345b
Harem-i vâsi‘inin tâ ortasında bir sebîlhânesi var. Haremin altı serâpâ amûdlar üzre su sarnıcıdır, âb-ı hayâtdan nişân verir mâ-i nâbı vardır, bârân-ı rahmetden cem‘ olur. Haremin ortasındaki soffa üzre bir nâbıka dırahtı vardır, gâyet şecer-i azîmdir.
EÇS X Y345b–Y346a
Câmi‘in dörd kapusu hareme mekşûfdur, iki Y 346a kapusu {dahi} biri kıbleye ve biri cânib-i garba meftûhdur. Ve mihrâbı câmi‘in bir köşesine münharif vâki‘ olmuşdur, zîrâ bu câmi‘ Yûnâniyân'da deyr imiş, anıniçün câmi‘-i Fethiyye derler. Mihrâbı kâr-ı kadîm ve minberi haşebdendir. Minber kapusu üzre bu târîh ve bu âyet-i şerîf tahrîr olunmuşdur:
EÇS X Y346a
âyetinden sonra,
EÇS X Y346a
İnşâu hâze'l-câmi‘ el-Hacı Şemseddîn bin Muhammed Tarabulusî el-ma‘rûf fî şehr Recebi'l-mürecceb sene ihdâ ve seb‘în ve seb‘imi’e [771]
EÇS X Y346a
dir. Ve üç tabakalı bir minâre-i mevzûnu var, gâyet musanna‘ serâmed minâredir. Kıble kapusu üzre ta‘mîr [ü] termîminin târîhidir:
EÇS X Y346a
Geldi dünyâya niçe dâver beğKimse hayr etmedi bu câmi‘ yeğHer gören ede du‘â sâhibineDüşdü târîhi hayr Dilâver Beğ
EÇS X Y346a
Düşdü lafzı sahîhdir kim vezinden düşdü. Sene 1083, nâ-mevzûndur, ammâ böyle tahrîr olunmuşdur.
EÇS X Y346a
Ve mahkeme önünde çârsû izdihâmı içinde cemâ‘at-ı kesîreye mâlik,
EÇS X Y346a
Câmi‘-i Bedriyye: (---) binâsıdır. Tûlen yüz elli adım, arzan elli beş adım. Cümle elli mermer sütûn-ı mevzûn üzre sâde levha tavandır. Haremi ortasında eflâke ser çekmiş bir hûrmâsı var, minâresiyle berâberdir. Ammâ minâresi dahi gâyet musanna‘ üç tabaka beyâz serv gibi mevzûndur. Bu câmi‘ tahtânî ve dörd kapusu var, iki yan ve iki kıble kapudur. Câmi‘in hâricinde bir Hanefî havuzu vardır, üstü levha kubbe ile mestûrdur, etrâfında muslukları vardır. Minberi kapusu üzre Arapça merkûmdur. Ve yine çârsû içinde Buğday bâzârına karîb Nîl kenârında,
EÇS X Y346a
Câmi‘ü'l-Bahr: Tûlen ve arzan yüz seksen ayakdır. Ve cümle seksen dörd amelî sütûn üzre nakş-ı bûkalemûn ibret-nümûn tavandır. Yedi kapusu ve bir minâre-i mevzûnu üç tabakadır. Ve yine çârsû içinde Pirinc bâzârında,
EÇS X Y346a
Câmi‘ü'l-Kebîr: Hâce Emînü'd-dîn el-Mu‘înî binâsıdır. Serâpâ kârgîr taş binâlı ve kubbe-i âlîli fevkânî bir câmi‘-i rûşen-âbâddır. İki kapusundan dahi sekizer kademe taş nerdübân ile çıkılır bir câmi‘i Kahkahâ-vâr binâ-yı metîn Cennet-misâl ma‘bed-i kadîmdir. Ve şeb [ü] rûz cemâ‘atdan hâlî değildir. Gûyâ Mısır'da Âdiliyye yolunda Sultân Berkûk câmi‘idir. İçinde aslâ sütûnları yokdur. Cânib-i erba‘asında dörd tâk-ı Kisrâ'dan nişân verir kemerler üzre kubbe-i âlîdir. Ammâ münakkaş tavandır. Ve câmi‘in ortası açıkdır, bârân-ı rahmet nüzûl etdükde câmi‘in vasatında kuş gözü gûnâ-gûn ruhâmlar döşenmişdir kim çeşm-i insân nazar etdükde hîrelenir. Ve cânib-i erba‘asında tâklar altında birer soffa-i azîmi var kim herbiri beşer yüz cemâ‘at alur.
EÇS X Y346a–Y346b
Bu câmi‘ tûlen ve arzan yüz ellişer ayak gelir vâsi‘ câmi‘dir. Mihrâbı elvân hacerler ile Y 346b müzeyyendir. Minberi münakkaş haşebdendir. Ve iki minâre-i mevzûnu var kim ekâlîm-i Mısır'da nazîrleri yokdur. Ol kadar latîf ü nazîf binâ-yı mevzûndur kim cümle gören üstâd-ı kâmil bennâlar anın kâyim olduğuna engüşt ber-dehen ederler. Tâ bu mertebe rakîk üç tabaka minârelerdir. Şerîfeleri biri biri içinde kadeh-misâl nümâyândır. Ekseriyyâ mü’ezzinleri sıbyândır, zîrâ büyük âdem enüp binmeğe sığmayup usret çeker.
EÇS X Y346b
Ve bu câmi‘ teng mahalde olmak ile haremi yokdur. Ve Şâfi‘î havuzuna Cânpûlâdzâde Hüseyin Paşa vâlî[-i] Mısır iken Nîl-i mübârekden sâkıyeler ile su çeküp elli göz kantara ile kahvehâneler mâbeyninden Nîl'i geçirüp âbdest havzuna gelüp ibâdullâh tecdîd-i vuzû‘ ederler, aceb hayrât-ı azîmdir. Andan şehrin cânib-i şimâlî nihâyetinde Rabât-ı kulle kurbunda,
EÇS X Y346b
Câmi‘-i Metbûliyye: Sultân Kayıtbay binâsıdır. Cümle câmi‘ler gibi bu dahi tula-binâdır, ammâ gâyet metîndir. Nîl kenârında olmak ile sekizer kademe taş nerdübân ile fevkânîdir. Cânib-i erba‘asında iki yüz talebe hücreleri vardır. Ve derûn-ı câmi‘de amûd-ı müntehâlar yokdur. Ancak kâr-ı kadîm câmi‘-i atîkdir. İçinde şeb [ü] rûz binden mütecâviz hâfız-ı Kur’ân ve gayrı müfessirîn ve muhaddisîn sâkin olurlar. Dimyât'ın gûyâ ki câmi‘-i Ezher'idir, cemî‘-i ulûm sâhibi ders-i âmlar vardır.
EÇS X Y346b
Bu câmi‘in üç aded kapusu var. Kubbe kapusu nerdübânlarında Nîl'den âbdest alınır. Ba‘zı mahalde Nîl tuğyân edüp câmi‘e dâhil olur. Mihrâbı tarz-ı kadîm ve minberi haşeb ve ol kadar müzeyyen değildir. Lâkin evkâfı metîndir, imâretinde ni‘meti hâs u âma ve bay [u] gedâya mebzûldür.
EÇS X Y346b
Ve kubbe cânibinde câmi‘-i Şerebâz: Sekiz sütûn üzre tavandır. Tahtânî vâki‘ olup bir minâresi ve üç kapusu var.
EÇS X Y346b
Ve tarafi'l-müsellahda câmi‘ü'ş-Şâtâniyye.
EÇS X Y346b
Ve Sûk er-rûz'da câmi‘ü'l-Miniyye ve Câmi‘ü'l-Kebîr dahi derler, mükerrer yazılmışdır.
EÇS X Y346b
Ve Nîl kenârında câmi‘-i Rıdvâniyye: Kasr-ı âlî-misâl bir câmi‘-i nûrdur. İçinde aslâ amûd yokdur, dörd kemer üzre tavandır. Nîl kenârında yan soffaları var, cümle cemâ‘at anda kesb-i havâ ederler. Bir alçak minâresi var.
EÇS X Y346b
Ve Sûk el-basal'de câmi‘-i Zâviyetü'l-Halîc.
EÇS X Y346b
Ve kurb-ı tekye-i Şeyh Abbâsî'de câmi‘-i Seydî Hasan et-Tavîl.
EÇS X Y346b
Ve Dilâver Beğ sarâyı cenbinde câmi‘ü'l-Kâsımiyye.
EÇS X Y346b
Ve kal‘a-i atîk civârındaki câmi‘-i İbn Hârûn.
EÇS X Y346b
Ve cânibi'l-Münşî'de {câmi‘ü'ş-Şeyh Ömer.
EÇS X Y346b
Ve yine kurb-ı câmi‘ü'l-Münşî'de câmi‘ü'd-Denbiyye.
EÇS X Y346b
Ve yine cânibi'l-Münşî'de} câmi‘-i Ebû Atıyye.
EÇS X Y346b
Ve Sûku'l-Hasbî'de câmi‘ü'n-Nâsırıyye.
EÇS X Y346b
Ve Sûk-ı leben'deki câmi‘ü'ş-Şeyh Hat‘am.
EÇS X Y346b
Ve hâratü'l-Markabe'de câmi‘ü'l-Erba‘în.
EÇS X Y346b
Ve kurb-ı Kettânî[n]'de câmi‘-i ibn Tellîs.
EÇS X Y346b–Y347a
Bu tahrîr Q 294b P 291b olunan cevâmi‘lerin ale't-tafsîl evsâfların terkîm eylesek bir tomar-ı tavîl olur. Bu mezkûrûn câmi‘lerden mâ‘adâ cümle yüz elli Y 347a mihrâba varınca mesâcidlerdir.
EÇS X Y347a
Bu Dimyât'ın câmi‘leri Reşîd'den çok selâtîn câmi‘leri vardır. Ve zâviyeleri dahi çokdur. Cümle zâviyelerden cemâ‘at-ı kesîreye mâlik çârsû içinde zâviye-i Erba‘în. Bu mescide mescid-i Atebânî dahi derler. Tâ Hazret-i Ömer fethinde binâ olunmuşdur. Zâviyeye girdikde sağ tarafda kırk Sahâbe-i kirâm medfûn olduğu târîhleri ile müsbetdir. Sandûkalarının kenârında haşeb üzre oyup celî hat ile bu târîh mektûbdur:
EÇS X Y347a
Bi-resm-i abdü'l-fakîr ilallâhi te‘âlâ el-Kadı Şehâbeddîin, sene ışrîn semânimi’e [820].
EÇS X Y347a
yazılmışdır.
EÇS X Y347a
Bu şehr içre yedi medrese ve on bir tekye ve üç yüz sebîl var. Ammâ cümle sebîllerden iskele başında gümrük önünde Rıdvân Çorbacı sebîli serâpâ kâşî-i Çîn ile mebnî revzenleri tuç ve maşrabaları zencîrler ile kayd olunmuş kalaylı ve altun yaldızlı maşrabalardır. Sâhibü'l-hayrâtı hayâtda olmağile yevm-i Âşûrâ'da deşt-i Kerbelâ'da şehîd olanların rûhiyçün üç gün bal ve üç gün şeker şerbetleri cümle atşâna mebzûl olur, evkâf-ı kavîdir.
EÇS X Y347a
Bu sebîlin fevkinde kasr-ı Havernak-misâl bir mekteb-i sıbyânı var. Kâmil üç yüz sıbyân-ı tıflân-ı ebcedhândır. Her sene kisveleri ve mâhiyye onar para vazîfe-i mu‘ayyeneleri vâsıldır. Sarı pirinç revzenleri üzre kemer altında lûce ve lâciverd ile müzehheb hatt-ı celî'li târîhi budur: