İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS X Y350a
Ve bu Şeyh İbrâhîm'e karîb eş-Şeyh Mazlûm: Tarîk-ı âm üzre bâğlar içinde bir küçük tekyede bir kubbe-i sagîre içinde âsûdedir; nısf-ı Receb'de bunun dahi azîm mevlûdu olur.
EÇS X Y350a
Ve Câmi‘ü'l-Metbûliyye kurbunda eş-Şeyh Müsellemî.
EÇS X Y350a
Ve hâratu'l-Bürke kurbunda eş-Şeyh Ebü't-Tayyib.
EÇS X Y350a
Ve civârında eş-Şeyh Alî el-Haddâd.
EÇS X Y350a
Ve hart-ı Seyyid Ebü'l-feth'de eş-Şeyh Ebû Yûsuf.
EÇS X Y350a
Ve civârında Seyyidî Sa‘îd.
EÇS X Y350a–Y350b
Ve kurbü'l-Kantara'da eş-Şeyh Ebünnasr. Y 350b
EÇS X Y350b
Ve Markab kurbunda Seb‘-i Benât.
EÇS X Y350b
Ve makâm-ı Erba‘în.
EÇS X Y350b
Ve yine makâm-ı Erba‘în min Safâfî.
EÇS X Y350b
Ve çârsû içinde mescid-i Atebânî'de dahi makâm-ı Erba‘în.
EÇS X Y350b
Ve hartu'l-Markab'da eş-Şeyh Sultân.
EÇS X Y350b
Ve civârında Seyyidî Alî Liveyfe.
EÇS X Y350b
Ve civâr-ı Münşî'de kabr-i eş-Şeyh Ebû Karîbe.
EÇS X Y350b
Ve ana karîb eş-Şeyh Hammâm.
EÇS X Y350b
Ve Rıdvân Çorbacı hânesi kurbunda eş-Şeyh Abdülganî.
EÇS X Y350b
Ve Şeyh Şerebâzî kurbunda eş-Şeyh Miftâh: Bir kubbe-i azîmde medfûndur, yılda bir kerre mevlûd-ı azîmi olur.
EÇS X Y350b
Ve yine buna karîb eş-Şeyh Hattâb.
EÇS X Y350b
Ve kurbundaki kabr-i eş-Şeyh Zindân.
EÇS X Y350b
Ve Şerebâzî kurbunda eş-Şeyh Muhammed el-Irâkî.
EÇS X Y350b
Ve Dimyât'ın Nîl aşırı mukâbelesinde Nîl kenârında eş-Şeyh Seydî Şedîd.
EÇS X Y350b
Ve ana karîb Seyyid Osmân es-Sayyâd. Rahmetullâhi aleyhim ecma‘în, himmetleri hâzır u nâzır ola.
EÇS X Y350b
Bu bâlâda tahrîr olunan kibâr-ı evliyâullâhlardan mâ‘adâ niçe bin kibâr-ı kümmelîn medfûndur. Ve cümlenin sagîr ü kebîr kubbeleri mukarrerdir. Zîrâ Dimyât halkı evliyâlar muhibbidirler. Bunda olan ziyâretgâh Reşîd'de yokdur, zîrâ bu şehr-i kadîmdir, ammâ Reşîd nev-binâdır. Eski Reşîd'[i] Köm Efrâh'da kum gark etmişdir.
EÇS X Y350b
Hamd-i Hudâ Dimyât'da yüzden mütecâviz evliyâullâh ziyâret edüp her birine birer Yâsîn ve birer Fâtiha tilâvet edüp rûh-ı pür-fütûhlarından hadîs-i sahîh mazmûnunca anlardan isti‘ânet taleb eyledik. Ammâ kesret-i kitâbet olmasın içün bu sultânları tahrîr eyledik. Eğer herbirinin menâkıbların terkîm eylesek bir mücelled kitâb olur ve's-selâm.
EÇS X Y350b
Ba‘dehu paşa ağası bize bir firkate donadup elli bahâdır tüfeng-endâz ve yigirmi keştîbân ile me’kûlât [u] meşrûbâtımız ile Dimyât'dan cânib-i şarka bâğlar içre atlarımız ile nîm sâ‘at gidüp Tîne buhayresinde âmâde olan firkateye girüp muvâfık eyyâm-ı garîb ile yedi sâ‘atde Tîne buhayresinin sığları içre yemîn [ü] yesâra giderek,
EÇS X Y350b
Evsâf-ı kal‘a-i Tîne
EÇS X Y350b–Y351a
Bâlâda tahrîr olunduğu üzre Şeyh Şatâ feth edüp bunda şehîd olmuşdur. Mısır hâkinde Arîş kâşifi hükmünde leb-i deryâda şekl-i murabba‘ bir küçük kal‘adır. Dâyiren-mâdâr beş yüz adımdır. Bir kapusu kıbleye nâzırdır. İçinde kırk havlısız küçük hâneleri ve bir Selîm Hân câmi‘i ve otuz aded topları ve cebehânesi ve Mısır müteferrikalarından dizdârı ve yüz neferâtları var. Bâğ u bâğçesiz leb-i deryâda bir kumsal bî-emân yerde derbend-i calender'dir. İbrîm'e devlet tarafından âdem sürerler, bunda sürseler dûzah azâbı çekerdi. Allâhümme âfinâ bi-kılleti'l-mâ’i ve'l-hubz, suyu ve ekmeği Dimyât'dan gelmeğe muhtâcdır. Dâ’imâ kayıkları su ile varup gelmededir. Ammâ Akdeniz'de gezen gemilere cânkurtaran limanıdır. Cenûb tarafı Buhayre'dir. Bir ucu Arîş'e, kıble tarafı Y 351a Menzile'ye, garb tarafı Dimyât'a varır buhayre-i kebîredir. Senevî on yük akçe iltizâmdır. Yahşi elvân elvân mâhîleri olur.
EÇS X Y351a
Ol gece dizdârda mihmân olup ale's-sabâh gördüm, bir alay za‘îf sergerdân ekmeksiz balık ile geçinir âdemler ricâ edüp kal‘a yoklamasıyçün yüz guruş verüp kabûl etdik. Ba‘dehu yine firkateye binüp alarka olunca kal‘adan on aded "Safâ gitdin" topları atup bir gece buhayre girdâbında azâb-ı elîm çekerek vakt-i seher yine Şeyh Şatâ âsitânesine gelüp yine ziyâret edüp gemiye süvâr olup bir sâ‘atde buhayrenin nihâyetine gelüp yanaşdık.
EÇS X Y351a
Derhâl Dimyât'a bir çâpük ü çâlâk zinde ve özünde âdem gönderüp cümle atları getirüp iki cânibde ma‘mûr [u] âbâdân şükûfezâr gaytânları seyr [ü] temâşâ ederek Dimyât'a dâhil olup ertesi İslâmbol'da hânemize firâvân pirinç ve mercimek ve ketân ve nohud ve sâyir levâzımâtlar gönderüp ehl-i Dimyât'ın erbâb-ı devletleri ile vedâlaşdık. Evvelâ âyândan mustahfızânın eşbehi Rıdvân Çorbacı ve Tekelizâde Çelebi hazîne serdârı olmuşdur, ve Halîl Çorbacızâde ve Mehemmed Çelebi bunun emsâli velî-i ni‘am efendilerimiz ile vedâlaşup paşa ağasından üç yüz guruş ve yigirmi aded Dimyât alacası ve elli çift Dimyât'ın kahve makramaları ve fûtaların alup cümle me’kûlât [u] meşrûbâtımız ile bir yaraklı pür-silâh tevâbi‘li yarar gemiye süvâr olup mütevekkilen alellâh deyüp muvâfık eyyâm ile demir koparup Mısır kenârına revâne olduk.
EÇS X Y351a
el-Faslu's-sâmin ve sittînBender-i Dimyât'dan Mısır'a varınca Nîl-i mübârekin iki cânibinde ma‘mûr [u] âbâdân belîde ve kasabâtları ve şehr-i kebîrleri seyr [ü] temâşâ etdiğimizi ayân u beyân eder
EÇS X Y351a
Evvelâ Dimyât'dan çıkup kıble cânibine altmış mîl gidüp Dimyât'ın mukâbelesi Garbiyye hâkidir, serâpâ arz-ı şûre bî-hâsıl yerlerdir, aslâ imâret dahi yokdur. Ammâ Dimyât tarafı sâfî pirincli pür-hâsıl amâr müzeyyen şeker kamışlı bâğ-ı İrem-misâl izbelerdir. İzbe bu diyârda kurâlara derler. Evleri tuladan alçacık kubbe evcüğezlerdir. Fevkânî ve şâhânî evleri yokdur, zîrâ yerleri pirinc hâsıl olur bataklı ve çataklı yerlerdir, ağır binâya tahammülü yokdur. Ve pirincleri rûy-ı arzda yokdur. Lâkin buğdayı ve arpa ve bakla makûlesi hubûbâtları dahi yokdur. Zîrâ sulu yerlerdir, pirinc dâ’imâ su içinde hâsıl olur, garîb temâşâdır. Ve bu mahallerde Nîl-i mübârek taşup eksilmez, ber-karâr durur. Hâsıl-ı merâm Dimyât hâkinde kurâları ubûr edüp, Q 296b P 293b
EÇS X Y351a
Evsâf-ı menzil-i şehr-i kadîm-i fâris Fereskûr
EÇS X Y351a–Y351b
Mısrâyim oğlu Fereskûr nâmında bir melikin binâsıdır. İbtidâ at saklamak bundan kalmışdır. Bin sene mu‘ammer Y 351b olup yedi yüz pâre şehre mâlik olup yüz bin ahrec atlı ve yüz bin eşheb atlı askere mâlik idi, gayrı gûne hussânları ana göre kıyâs oluna. Dimyât hâkinde iltizâmdır, yedi bin kîle mîrî pirince makyûddur. Yüz elli akçe yüğrük kazâdır, ammâ ekseriyyâ Dimyât kadılarına ihsân olunur. Nâhiyesinde (---) kurâları vardır, cümlesinde pirinc hâsıl olur. Şehri Nîl kenârında iki yüz adım ba‘îd bir mürtefi‘ yerde bin yüz ma‘mûr hâneli ve on yedi mihrâblı ve altı minâreli ve üç yüz dükkânlı ve üç kahvehâneli ve bir hammâmlı şehirdir. Ammâ bezâsteni ve imâret ve medreseleri ve sebîlleri yokdur, ancak üç aded müfîd [ü] muhtasar hânları var. Haftada bir kerre azîm bâzârı olur. Halkının kâr [ü] kisbleri gûnâ-gûn alaca dokurlar. Her hânede birer kârhâne mukarrer olup üç yüz dükkân mültezime mâl verir alacacı dezgâhlarıdır. Pirinci ve Fereskûr alacası meşhûrdur.
EÇS X Y351b
Bu şehre Dimyât'ın şarkında olan Tîne'ye gitdiğimiz buhayreden dahi gemi ile gelinir, bir tarafı Nîl, şark tarafı mezkûr buhayredir. Ammâ âb [u] havâsı ve bâğ [u] nahlistânı latîfdir. Nîl ile Dimyât buhayresi mâbeyninde bir şehr-i müzeyyendir. Ziyâretleri ma‘lûmumuz değildir. Bunun mukâbelesinde Garbiyye hâkinde,
EÇS X Y351b
Kefr-i Süleymân Ağa
EÇS X Y351b
Bir minâreli câmi‘i ve üç yüz hânesi var. Bunun mukâbelesinde Şarkıyye hâkinde,
EÇS X Y351b
Beled-i Şerebâz
EÇS X Y351b
Yüz hâneli ve bir câmi‘li ve minâreli ma‘mûr kurâdır. Şeyh Şerebâz hazretleri anda bir kubbe-i âlîde medfûndur. Bu mahalde Dimyât hudûdu tamâm olup Şarkıyye hükmüdür. Bunun mukâbelesinde Garbiyye türâbınd,
EÇS X Y351b
Beled-i Mît Ebû Gâlib
EÇS X Y351b
Bir minâreli câmi‘i ve yüz elli hâneli ve bir kahvehâneli beleddir. Bu mahalde Nîl gâyet dolanup kâh şarka ve kâh garba gider. Bunun mukâbelesinde Şarkıyye hâkinde,