İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS X Y361b–Y362a
Ve beyt-i şeyh Alî ve civârında beyt-i şeyh Sâlih ve sarâya karîb Taslakzâde Y 362a Ahmed Ağa sarâyları gâyet ma‘mûr u cedîd sarâylardır.
EÇS X Y362a
Ve niçe sarây-ı âlîler var, lâkin ma‘lûm [u] manzûrumuz olan bunlardır. Cümle yigirmi bir mahalle-i müslimîn ve gayrıdır.
EÇS X Y362a
Ve cümle zevâvî ve cevâmi‘ seksen altı mihrâbdır. Lâkin altısı cum‘adır. Cümleden cemâ‘at-ı kesîreye mâlik çârsû-yı sultânî içinde,
EÇS X Y362a
Sultân Kayıtbay câmi‘i ve Kadı İzzeddîn câmi‘i: Haremli ve birer minâreli câmi‘lerdir. Ammâ kâşif sarâyı kurbunda,
EÇS X Y362a
Taslakzâde Ahmed Ağa câmi‘i: Henüz binâ olunmuş, dahi üstâd-ı bennâ elinde bir câmi‘-i münevverdir. Lâkin haremi yok, Rûm tarzı bir minâreli ve yedi mermer amûd üzre tâklar fevkında bî-nakş sâde levha tavandır. Sâhibü'l-hayrâtı hayâtda olmağın günden güne zamîme binâlar olunmada. Evkâf-ı azîmi vardır. Bu câmi‘in Rûm tarzı minâresinden gayrı beş Arabistân tarzı minâre-i zîbâlar nümâyândır. Andan,
EÇS X Y362a
Câmi‘-i Mu‘allak: Cemâ‘atı dâyimdir. Bu cevâmi‘lerden mâ‘adâ mesâcidlerdir.
EÇS X Y362a
Ve üç medrese mahsûs ve gayrı câmi‘lerde dahi medrese hücreleri var.
EÇS X Y362a
Ve kırk mekteb-i sıbyân.
EÇS X Y362a
Ve yigirmi sebîl-i hayât-ı câvidân.
EÇS X Y362a
Ve bir hammâmı var, ol kadar hoş havâ ve latîf binâ değildir.
EÇS X Y362a
Ammâ Taslakzâde Ahmed Ağa câmi‘ine bir imâret ve imârete vakf olmak üzre ta‘ahhüd etdükde derhâl hakîrin ibrâmiyle hâzırûn nazarlarında mâlinden yigirmi kîse teslîm-i mütevellî edüp hakîr Fâtiha tilâvet etdik.
EÇS X Y362a
Ve on kahvehâne ve on boyahâne ve on vekâlehânesi var. Cümle hânlardan Beyâz Vekâle ma‘mûr u meşhûrdur.
EÇS X Y362a
Ve cümle beş yüz dükkândır, lâkin mahsûs bedâsteni yokdur, hânlarında her zî-kıymet vâlâ-yı kâlâ bî-minnet ü bî-kıymet bulunur.
EÇS X Y362a
Bu şehr içre yigirmi bin âdem sâkindir, derler. Âb [u] havâsı letâfetinden hüsn-i cemâl ve nerm [ü] râmü'l-i‘tidâl mahbûb u mahbûbeleri câ-be-câ vardır. Ve askerîden mâ‘adâsı Hazarî kabîlesi dahi çokdur. Ve ankâ bâzergânlardır. Bu şehr içre salı gün hafta bâzârı olup âdem deryâsı olur.
EÇS X Y362a
Ve me’kûlât [u] masnû‘âtının meşhûru koyun yapağısı ipliği. Ve at bürîdesinin musanna‘-i gûnâ-gûnu. Ve gâyet rakîk ü nazîf hayâl namâz seccâdeleri: Kırkar zirâ‘ gelir seccâde ve latîf münakkaş kilimler işlerler kim gûyâ hayâldir. Ve alaca Arab kerekeleri. Ve yine yünden hânelere yan mak‘adları işlerler, gâyet tuhaf şeylerdir.
EÇS X Y362a
Ve beyâz etmeği. Ve bâğ [u] bâğçelerinin limon [u] turuncu ve hûrmâsından mâ‘adâ gûnâ-gûn âbdâr müsmirâtları memdûhdur. Ve besâtînlerinde kavunu ve karpuzu ve hıyâr-ı acûru ve kıssâ ve kurumu ve karnebîti ve kurkası meşhûrdur.
EÇS X Y362a
Bu hâk-i amber-pâkde medfûn veliyyullâhları ziyâret etdiklerimiz beyân eder
EÇS X Y362a–Y362b
Evvelâ şeyh-i millet ve kutb-ı devlet Hazret-i eş-şeyh Alî Bath-ı Millet: Mekke'de vâdî-i Bathâ'dan olduğıyçün kabâ’il-i Y 362b Urbân şeyh Bath derler. Ziyâretgâh-ı merd [ü] zenândır.
EÇS X Y362b
Bunun civârında menba‘-ı esrâr ve merci‘-i ebrâr eş-şeyh Hazret-i Sâlih et-Tayyâr.
EÇS X Y362b
Ve hammâm cenbinde Sahâbe-i Resûlullâh'dan eş-şeyh Abdullâh: Amr ibnü'l-Âs ile Behnîsâ gazâsında mecrûh olup bunda defn olunmuşdur. Kubbesi atebesinde târîhi var, ammâ hatt-ı mahlût olmağile tahrîre cür’et olunmadı.
EÇS X Y362b
Ve bunun kurbunda hâzır-ı esrâr-ı tarîkat ve nâzır-ı envâr-ı hakîkat Hazret-i eş-şeyh Muhammed el-Enverî.
EÇS X Y362b
Ve Beyâz Vekâle civârında eş-şeyha Sitti Hûriyye. Ve kurbunda eş-şeyh Alî Kibârî.
EÇS X Y362b
Ziyâret etdiğimiz bu sultânlardır, ammâ niçe yüz kibâr-ı evliyâ ve niçe yüz Sahâbe-i etkıyâ medfûnlardır, kaddesenallâhu rûhahu.
EÇS X Y362b
Bu şehirde üç gün meks edüp ba‘dehu yine cenûb cânibine Nîl kenârınca yigirmi pâre amâr kurâları tay edüp altı sâ‘atde,
EÇS X Y362b
Evsâf-ı kasaba-i Feşne
EÇS X Y362b
Benî Seyf hudûdunda iltizâmdır. Ve yüz elli akçe kazâdır, senevî dörd kîse hâsıl olur, altmış pâre kurâ nâhiyesi vardır.
EÇS X Y362b
Ve şehri Nîl'den ba‘îd bir mürtefi‘ bayırlı zemînde vâki‘ cânib-i erba‘ası kal‘a-misâl yedi ağaç kapulu bir şîrîn küçük kasabacıkdır, ammâ pek ma‘mûrdur. Cümle üç bin evlerdir.
EÇS X Y362b
Ve her evde bir humâm ya‘nî güvercin kuşu yuvaları kule kule mukarrerdir. Ve şehrin etrâfında evce ser çekmiş hûrmâ ormanları var. Yedi mahalle ve yedi mihrâbdır, üçü câmi‘dir. Çârsû içinde Q 301b P 298b Emîr-i Kebîr câmi‘i: On iki amelî şeşhâne pâyeler üzre binâ olunmuş tavanlıdır. Bir kapusu ve bir alçacık minâresi var.
EÇS X Y362b
Ve dörd hânı ve altı mekteb-i sıbyânı ve yigirmi dükkânı ve yedi sebîli ve yedi kahvehânı var, ammâ medrese ve bezestânı ve hammâmı yokdur. Ve bir tahtânî ma‘mûr dârışeddi var, âyende vü revendeye ni‘meti ve atlarına şa‘îri mebzûl bir mihmânhâne sarâydır.
EÇS X Y362b
Bu şehirde cum‘a ertesi gün azîm bâzâr durup cem‘iyyet-i kübrâ olup herkes metâ‘ların fürûht eder.
EÇS X Y362b
Evsâf-ı ziyâretgâh-ı Feşne
EÇS X Y362b
Evvelâ kıdve-i ricâl ve nokta-i kemâl eş-şeyh Hazret-i Abdullâh ibn eş-şeyh Celâl ve eş-şeyh Cûdî bir kubbede medfûnlardır.
EÇS X Y362b
Ve bunlara karîb sultân-ı dünyâ vü dîn ve sîmurg-ı Kâf-ı yakîn Hazret-i şeyh Emîn.
EÇS X Y362b
Ve buna karîb sâhib-i tarîk-ı pür-kemâl ve mücâhid-i bî-cidâl eş-şeyh Hazret-i Ebü'l-âl.
EÇS X Y362b
Ve kurbunda âfitâb-ı nihân ve bî-nâm [ü] nişân eş-şeyh Hazret-i Ramazân, kuddise sırruh, rahmetullâhi aleyhim ecma‘în.
EÇS X Y362b–Y363a
Eğer bu seyâhat etdiğimiz diyârlarda manzûrumuz olan kurâ ve kasabât ve bender şehirleri ve ziyâret olunan kibâr-ı evliyâları cümle böyle evsâf-ı hüsn-i ta‘bîr ile ve fesâhat u belâgatlı elfâz-ı tumturâk ile âb [ü] tâb vererek tahrîr eylesek bir şütür-ner-bârî kitâb olur. Ammâ şimdi bu hâl üzre müsevvede edüp Cenâb-ı İzzet müyesser edüp tâs[h]îhe geçdükde Y 363a olmaya illâ hayr, hemân Keşşâfü'l-kürûb Allâh bu tahrîrâtımızın hayr ile itmâmın müyesser ede, âmîn.
EÇS X Y363a
Ba‘dehu Feşne'den kalkup yine cenûba on iki pâre ma‘mûr beledleri ve,
EÇS X Y363a
Beled-i Safd Ebû Circ karyesin dahi ubûr edüp yedinci sâ‘atde,
EÇS X Y363a
Beled-i Kays
EÇS X Y363a
Anda meks etdik, zîrâ gâyet şiddet-i hâr oldu. Benî Seyf haddinde Nîl'den ba‘îd yüz hâneli iltizâmdır. Suları lezîz kuyulardır. Dârışeddi harâb olmağile şeyhü'l-beled beytinde mihmân olduk. Gâyet mahsûldâr kurâdır.