Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› ﬂ ﬁ € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002

cümle

2.448.046

sözcük

149.437

ayrı biçim

79.216

tek geçişli

%53,0 (hapax)

0,596

STTR

standart tür/sözcük

38,2

sözcük / cümle

5,65

harf / sözcük

eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

ve147.844
edüp23.957
ile23.734
cümle21.193
u17.390
olup17.269
ammâ15.229
dahi13.186
bin12.266
yüz11.993
üzre11.889
ü11.280
paşa9.477
aded9.046
andan8.920
iki8.812
vardır8.568
kal‘ai7.733
var7.576
yine7.308
niçe7.024
olan6.744
üç6.716
sene6.238
deyü6.007
olur5.949
hazreti5.945
her5.944
şehri5.677
cânibi5.646
hân5.401
on5.336
içre5.195
gelüp5.020
nehri4.985
yedi4.853
yokdur4.645
câmi‘i4.637
gibi4.581
ederler4.565

En sık ikili öbekler

Metin

Neşrin işaretleri

[u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
(ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
{üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
(---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

Okuma yardımcısı — bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS X Y371b

Ve şehri Nîl'den ba‘îd bir mürtefi‘ yar ve bayır üzre vâki‘ olmuş ol kadar ma‘mûr [u] âbâdân değil kasabadır. Ammâ kadîm a‘sârda gâyet amâr diyâr imiş, âsâr-ı binâları zâhirdir. Cümle amârı hâlâ iki bin hâne ve yigirmi mahalle ve yetmiş mihrâb ve tokuz hutbe ve iki tekye ve bir küçük muzlim ve kesîf hammâmı ve yüz mikdârı esvâk-ı mahtasarı var. Bezâsteni yokdur. Üç vekâlesi ve üç kahvehânesi ve yigirmi sebîli var. Ve bu şehirde üç minâre nümâyândır, mâ‘adâ minâresiz zevâvîlerdir. Ve havâsı sakîldir. Ve halkı fakîrlerdir.

EÇS X Y371b

Bu şehrin kurbunda cereyân eden Nîl içre cezîreler var kim hıyâbânından âdem gâyib olur. Kân-ı timsâh-ı bî-cenâh mel‘ûnlar gâyet çokdur. Ekseriyyâ ba‘zı fetâlar timsâhları katl edüp derilerin bu şehrin dervezelerine mansar havfinden mıhlarlar. Ekseriyyâ bâbları timsâhlıdır.

EÇS X Y371b–Y372a

Hâk-i Y 372a pâkinde âsûde olan kibâr-ı evliyâları bildirir

EÇS X Y372a

Evvelâ şehrin hâricinde kıdve-i ricâl ve nokta-i kemâh eş-şeyh Hazret-i Ahmed el-Fergâl, niçe bin keşf [ü] kerâmetleri zuhûr etmiş emr-i azîm ziyâret-i kadîm ulu sultândır. Ve civârındaki cebbânede niçe ziyâretler dahi etdik, kabûl-i dergâh-ı İzzet ola.

EÇS X Y372a

Andan yine cânib-i cenûba nahlistân bostânlar içre dörd sâ‘at şiddet-i hârda gidüp,

EÇS X Y372a

Evsâf-ı hükûmet-i beled-i Cezîre

EÇS X Y372a

Circe hükmünde kös sâhibi üç yüz tevâbi‘e mâlik iki yüz pâre kurâdan yigirmi kîse mâl ve on bin erdeb gılâl tahsîl edüp Circe dîvânında muhâsebesin görür yüz elli akçe kazâ-i âsumânîdir, müddeti üç kîse dutar. Yedi bölükden askeri ve gılâl ağası ve müftîsi ve nakîbi ve a‘yânı aslâ yokdur. Kâşif sâkin olduğu kurâ kasaba-vâr bir dâr-ı diyâr beleddir. Câmi‘i ve bir kahvesinden gayrı çârsû-yı bâzârdan ve gayrı imâretden bir eser yokdur. Ammâ beyâz kubbeler içre ziyâretleri çokdur. İsm-i şerîfleri hâtırımda yokdur. Cümleye bir Yâsîn-i şerîf tilâvet edüp savâbların rûh-ı pür-fütûhlarına hîbe eyledik, tekabbelallâhu te‘âlâ.

EÇS X Y372a

Bunda iki sâ‘at istirâhat edüp şiddet-i hâr zevâle vardıkda kalkup yine cenûba üç sâ‘at gidüp,

EÇS X Y372a

Evsâf-ı kasaba-i Sûhâc

EÇS X Y372a

Circe hükmünde sâyir keşşâflar gibi iki yüz kendü sekbâniyle elli kîse mâl ve iki bin erdeb gılâli üç yüz pâre şâdumânlı kurâdan cem‘ edüp dehlîz-i Circe'den mâlı gılâli galk eder. Gılâl ağası Circe'de mukîmdir. Ve üç yüz pâyesiyle sadaka olunur yüz altmış pâre kurâya hâkimü'ş-şer‘ kazâdır, senevî on kîse hâsıl olur. Circe'ye karîb olmağile yedi bölükden asker ve müftî ve nakîb yokdur.

EÇS X Y372a

Ve şehri Nîl'den üç bin adım alarka bir kömistânlı ve türâblı püşte üzre şekl-i müdevver kal‘a-misâl cânib-i erba‘ası metîn evler dîvârlı cümle on yedi kavî tahta kapulu şîrîn kasabadır. Ve cümle iki bin yüz altmış sagîr ü Q 306a P 303a kebîr şîrîn kârlı fevkânî ve tahtânî büyût-ı sıgâr u kibârdır. On altı mahalle ve altı câmi‘dir. Evvelâ şehrin kıble tarafı hâricinde,

EÇS X Y372a

Câmi‘ü's-Sultân Ekrâd: Tûlen ve arzan ellişer adımdır. Ve otuz iki mermer sütûndur. Bu cami‘in solunda câmi‘den on adım ba‘îd bir minâre-i serâmedi var, gâyet musanna‘ beyâz minâre-i âlîdir. Câmi‘in iki yan kapusu ve bir kıble kapusu var. Ve kâşifin sarâyı civârında

EÇS X Y372a

es-Sultân Aybeğ et-Türkmânî câmi‘î: Yedi aded kuş gözü sütûn üzre münakkaş tavanlı ve minâresi münhedim olmuş câmi‘-i köhnedir. Ammâ minâresinin ortasındaki çam direği mîli üzre minârenin külâhı hâlâ turur, bir acâyib turfa minâredir.

EÇS X Y372a

Gayrı câmi‘ler manzûrumuz olmadı. Cümle zevâvîler ile elli mihrâbdır.

EÇS X Y372a–Y372b

Ve üç Y 372b Bedevî ve yedi Alevî ve sekiz Burhânî tekyeleri vardır.

EÇS X Y372b

Ve yedi zâviyede medreseler vardır, hücrelerinin vazîfe-i mu‘ayyeneleri vâsıldır.

EÇS X Y372b

Ve yigirmi sebîl-i âb-ı hayvân. Ve on yedi mekteb-i sıbyân-ı tıflânı. Ve altı vekâle ve hânı, biri Selîm Kâşif hânı ve biri Kişkoğlu hânı, bunlar ma‘mûrdur. Ve bir hammâmı. Ve yüz dükkânı var. bezâsteni yokdur.

EÇS X Y372b

Ve evleri ol kadar ma‘mûr değildir. Ve mu‘azzam sarâyları yokdur. Ve fukarâsı çokdur. Ve hûrmâsı ve bâğçesi azdır. şiddet-i rûzgârda tozu çokdur. Memdûhâtından etmeği ve mâvî bezi meşhûrdur. Ammâ bostânları çokdur ve gâyet mahsûllü zemîni vardır, bir kîle tohumu elli kîle hubûb verir. Baklası firâvân olur.

EÇS X Y372b

Ziyâret etdiğimiz sultân-ı âlî-şânları beyân eder

EÇS X Y372b

Evvelâ fâzıl ü âlim ve emîn ü sâlim eş-şeyh Hazret-i Ebü'l-Kâsım: Kabr-i münevveri bir kubbe-i pür-envârdır kim şeb [ü] rûz hâl sâhibi kimesnelerle memlû ziyâretgâh-ı ünâsdır.

EÇS X Y372b

Bu şehirden kalkup kâh şarka ve kâh garba ve kâh kıbleye ve kâh cenûba Nîl'den ba‘îd ubûr ederek, zîrâ ba‘zı tur‘a ve halîcler taşup geçmek muhâl olup yolları yemîn ü yesâra dolaşup hayli usret çekerek, yedi sâ‘atde,

EÇS X Y372b

Evsâf-ı kasaba-i şîrîn Menşiye

EÇS X Y372b

Circe civârında kös sâhibi başka kâşif hükm eder. İki yüz pâre kurâsından yetmiş kîse mâl ve on iki bin erdeb gılâl tahsîl eder. Ancak yüz tevâbi‘i var, yedi bölükden asker ve müftî ve nakîb ve a‘yân-ı eşrâf yokdur. Gılâl ağası Circe'de sâkindir. Ve Tahta kazâsına mensûb yüz elli akçe kazâ-i âsumânîdir. Altmış yedi pâre nâhiyesi kurâsından senevî beş yüz guruş peydâ olunur. Ve şehri Nîl'e beş yüz adım karîb bir mürtefi‘ yerde iki bin evli ve on yedi mihrâblı ve üç hutbeli bir kasaba-i müzeyyendir. Evvelâ çârsû içinde,

EÇS X Y372b

Sultân Muhammed-i Ekrâd câmi‘i: Tûlen ve arzan kırkar adımdır. Ve haremi etrâfındaki sütûnlar ile enderûn-ı câmi‘de otuz iki amûd-ı mevzûnlar üzre nakş-ı ibret-âsâr kalemkârî tavandır. Ve üç ibret-nümâ mihrâbı ve bir musanna‘ doğrama haşeb minberi kapusu üzre târîhi budur:

EÇS X Y372b

Emera bi-inşâi hâze'l-minberi'l-mübârek Muhammed bin Ebî Bekr fî şehri Receb sene erba‘ ve selâsîn ve seb‘im’e [734].

EÇS X Y372b

tahrîr olunmuşdur. Bu ol Muhammed-i Ekrâd'dır kim Mısır'da İmâm şâfi‘î üzre kubbe inşâ etmişdir, ve yine anda İmâm şâfi‘î cenbinde medfûndur. Bu şehirde bundan ulu câmi‘ yokdur, mâ‘adâ mesâcid-i ma‘mûrlardır.

EÇS X Y372b

Bir hammâmı ve iki hânı ve yedi sebîli ve üç mekteb-i ebcedhânı ve iki yüz dükkânları ve yedi kahvehânesi var.

EÇS X Y372b

Âb [u] havâsının letâfetinden mâ‘adâ Rûm bâğları gibi bâğlarında âbdâr üzümü olur. Ve halkı gâyet garîb-dostlardır.

EÇS X Y372b–Y373a

Andan kalkup yine cenûb tarafına kâh Nîl kenârınca kâh Nîl boyası mâvî çivit bostânları Y 373a kenârınca ve kâh nehr-i Nîl'den ba‘îd berde niçe ma‘mûr hûrmâlı ve bâğ u bâğçeli kurâlar ve sâkıyeli sâyedâr dırahtlı zâviyeler ubûr ederek kâmil üçüncü sâ‘atde,

EÇS X Y373a

Evsâf-ı şehr-i azîm ve taht-ı Sa‘îd-i kadîm, eyâlet-i dehlîz-i Habeş ve binâ-yı Tavtaş, bender-âbâd şehr-i ma‘mûr Circe

EÇS X Y373a

Ba‘de't-Tûfân Ebü'l-kabâbıta oğlunun oğlu Tavtaş binâsıdır. Ba‘dehu oğlu Çercîs'e devlet intikâl edince Circe şehrin ol kadar amâr etdi kim gûyâ şeddâd'ın binâ etdüği Bâğ-ı İrem idi. Anıniçün bu şehre Çercîs'den galat Circe derler. Hâlâ eyâlet-i Mısır'da iki tuğlu mîrimîrânlıkdır. Hâss-ı hümâyûnu altı yük akçedir. Mekke ve Medîne ve Âsitâne tarafında bir hizmet-i pâdişâhî oldukda bin âdem ile sefer eşer, yâhûd hîn-ı azlinde emîrü'l-hac olur, mansıb-ı azîmdir.

EÇS X Y373a

Eyâlet-i Circe'de cümle (---) pâre âbâdân kurâdır. Lâkin bin yetmiş beş pâre kurâsı mîrî gılâle bağlıdır. Senevî bu kurâlar seksen sekiz bin erdeb gılâl verirler. Lâkin vilâyet-i Circe'yi dörd kerre yüz bin ve otuz altı bin erdeb gılâle yürüdürler. Yüz seksen bin erdebi Mısır paşasına fâ’iz kalır, mâ‘adâsı Circe hâkimine kalır. Ammâ eyâletindeki kurâlardan yüz kırk pâre belde-i azîmlerin gılâlleri bi'l-cümle vakfullâh tarafından hâkim zâbitleri tahsîl edüp câmi‘-i Ezher'e ve gayrı câmi‘-i selâtînlerin mürtezikalarına vazîfe verirler. Mezkûr kurâlara mîrimîrân-ı Circe vaz‘-ı yed edüp dahl [ü] ta‘arruz etmeğe kâdir değildir. Eğer zulmen bir şey etse, üçüncü gün Mısır'da yetmiş bin alem ile ulemâ-yı Mısır gulû edüp zulmü men‘ ederler.

EÇS X Y373a

Ve bu iklîm-i Circe'de dahi tîmâr ü ze‘âmet ve alaybeği ve çeribaşı kurâları yokdur. Cümle kurâ-yı sultânî vakfullâh-ı Sübhânî'dir. Bu vilâyetden hâkim Circe'ye senevî ber-vechi adâlet ba‘de'l-harcı ve'l-masârıf üç yüz kîse-i Mısrî kalır. Ammâ merhûm Circe hâkimi Alî Beğ ahâlî-i beled nakilleri üzre iki kerre yüzer bin guruş kendüye hâsıl edermiş. Tahkîkdir, zîrâ defterhâne-i Circe'de Alî Beğ îrâdı ve masârıfı manzûrumuz olmuşdur. Zîrâ eyâlet-i Circe'de otuz yedi kâşif vardır, cümlesi Circe hâkiminden hil‘at-ı fâhire geyerler, Mısır tarafına aslâ Q 306b mürâca‘at etmezler.

EÇS X Y373a–Y373b

Ve cümle iklîm-i Circe P 303b otuz bir kazâdır. Ale'l-umûm cümle nevâhî kurâları altı bin yüz yetmiş pâre âbâdân kurâlardır. Lâkin vakfullâh kurâları ile hisâb olunmuşdur. Bu mezkûr kurâlarda cümle şeyhü'l-Arab-ı Urbân altı yüz şeyh kabâ’il sâhibleri senede bir kerre dîvân-ı Circe'ye gelüp hâkim-i Circe'den tecdîd-i bî‘at edüp hil‘at-ı fâhireler ve alaca abâlar geyüp mâl-i pâdişâhî ve gılâl-i askerî tahsîl ederler. Ve bu şeyhlerin ittifâkıyla Circe hâkimine Y 373b mezkûr kurâlardan külfe içün senevî on bir bin koyun ve yüz bin erdeb şa‘îr ve elli bin erdeb hınta ve kırk bin erdeb bakla hâkime zahîre içün hedâyâ getirirler. Hâkim dahi yigirmi bin erdeb gılâli ve kırk bin erdeb şa‘îri başına cem‘ olan iki bin askerî tâ’ifesine ta‘yînât verir, masârıf-ı azîmedir. Mâ-bâkî gılâli fürûht eder.

EÇS X Y373b

Ve kânûn-ı selef üzre eyâletinden hâkime beş yüz Havvâre küheylân at gelir. Hâliyetü'l-hâliyedir, ana çun çerâ yokdur, elbetde gelir.

EÇS X Y373b

Ve bâd-ı havâdan ve cürm [ü] cinâyetden ve dahi hedâyâlardan bin beş yüz at ve yedi sekiz yüz katâr deve gelir. Ammâ bu diyârda aslâ katır gelmez ve peydâ dahi olmaz. Kârûn bu diyârda gark olalı katır hâsıl olmaz. Ve hâkimine bu eyâletden gılâl taşımak içün her sene beş bin eşek gelir. Ve tur‘aları ve halîcleri cerf etmek içün iki bin sığır gelir.

EÇS X Y373b

Ve iki yüz tavâşî ve bin mikdârı gayrı siyâh memlûklar ve bî-hisâb gûnâ-gûn hedâyâlar bâlâda tahrîr olunan kabîle beğlerinden ve şeyhü'l-Arab ve şeyhü'l-beledlerden ve cemî‘i keşşâflardan ve sâyir serikârda olanlardan elbette bu hedâyâlar hâliyedir, her sene gelüp bî-hisâb mâl [ü] menâl olur.

EÇS X Y373b

Ammâ bu îrâda göre masârıfı dahi bî-hisâb ve hâric-i kitâbdır. Evvelâ Mısır paşasına beher sene yetmiş kîse kalemiyye ve kırk aded küheylân Havvâre at, üçü pâk bisâtlı ve biri altun zencîrli ve murassa‘ zînli ve kırk memlûk-i siyeh-rû Arab, ve on siyâh-çerde Habeşî tavâşî-i la‘l-çehre; bu memâliklerin cümlesi gûnâ-gûn libâs-ı fâhireler ile müzeyyen olup herbirinin destinde birer boğça veyâhûd müşk ü gülâb ve ûd u amber ve kâfûr u zebâd ve dendân-ı fîl ve şâha-i fîl ve siper-i pîl ve kîmuht-ı timsâh ve âlet-i harb makûlesi hedâyâlar ile cümle esved gulâmlar ale't-tertîb gelirler. Ammâ yigirmi aded Fûncî ve Afnuvî burunları ve gûşları menkûşlu esmerü'l-levn cevârîler tehîdest gelir, anların hedâyâları mestûrdur.

EÇS X Y373b

Ve yüz re’s beledî develer gelir. Ve bin erdeb buğday ve bin erdeb mercimek ve bin erdeb firik ve bin erdeb şa‘îr cümle arpa emînine ve kilârcıbaşıya teslîm olur. Ve bin aded koyun ve bin re’s kuzu dahi vekîlü'l-harca vâsıl olur. Ve paşa kethudâsına senevî yigirmi kîse ve on at-ı sâde ve on zişt Arab ve beş tavâşî ağa ve beş katar deve cümle sükker ve kahve ve ades yükledüp eyle gelir.

EÇS X Y373b

Ve şehir havâlesine ve dîvân efendisine ve'l-hâsıl Mısır vezîrinin ma‘dûd on yedi nefer serikârda olan merâtib sâhiblerinden gayrı tâ akkâmbaşı ve meş‘alcibaşıya varınca lâ-yu‘ad ve lâ-yuhsâ hedâyâları ve ihsânları Circe hâkiminin kapu kethudâsı eliyle vâsıl olur.