İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS X Y376a
Bu müşerref câmi‘i yapdı dahi iki sebîl
EÇS X Y376a
Kâtibî dedi anın târîhini bil ey hümâm
EÇS X Y376a
Sene bin altmış birinde bu binâ oldu tamâm.
EÇS X Y376a
Sene 1061
EÇS X Y376a
Ve minberi musanna‘ haşebdir. Ve câmi‘in sağ kapusu üzre celî hatt-ı Arabî ile târîhi:
EÇS X Y376a
Sene ihdâ ve sittîn ve elf [1061]
EÇS X Y376a
mektûbdur. Bu kapu yanında üç tabaka bir minâre-i bâlâsı var.
EÇS X Y376a
Bu minâreden gayrı bu şehr içre beş minâredir. Bu merkûm cevâmi‘lerden mâ‘adâ elli üç mesâcidlerdir.
EÇS X Y376a
Ve yedi medrese ve üç dârü'l-kurrâ ve iki dârü'l-hadîs ve on sekiz mekteb-i sıbyân-ı tılfân-ı ebcedhân ve yedi sebîl-i erbâb-ı atşân ve tokuz tekye-i dervîş-i dilrîşân ve bin iki yüz sâkıye-i dollâb-ı deverân ve iki bin çâh-ı mâ‘-i âb-ı hayvân. Ve iki hammâmı var. Biri,
EÇS X Y376a
Hammâm-ı Fellâhân: Âb [u] havâsı fenâca ve teng ü târ hammâm-ı sagîrdir. Ammâ çârsû içinde,
EÇS X Y376a–Y376b
Hammâm-ı Y 376b Mîrimîrân Alî Beğ: Âb [u] havâsı ve binâsı ve peştemâlı ve fûtası ve mutallâ ve müzehheb tâsı ve gayrı levâzımâtdan olan eşyâsı pâk latîf rûşen-binâ ve dilküşâ hammâmdır. Ve ferşi sihr-i hilâl mertebesi serâpâ ruhâm ve kubbe-i sernigûnu gûn-â-gûn câm-ı morandır. Ve huddâmları bi'l-cümle gülçehre dilberândır. Herkese hizmetleri bir ândır. Lâkin herbir nigâhları gûyâ hançer-i tîğ-ı bürrândır.
EÇS X Y376b
Ve bu şehr içre cümle (---) aded hândır. Derûn-ı hânlarda mihmân olanlar tüccâr [u] züvvârân [u] seyyâhândır. Cümleden Alî Beğ hânı ve Yazıcı hânı ve Mûsâ Çavuş hânı ve Mimi Kethudâ hânı ve Sükkerî hânı. Bu zikr olunan vekâlelerden mâ‘adâ yigirmi aded rablar vardır kim anlarda ehl [ü] ıyâlli âdemler Q 308a P 305a olur.
EÇS X Y376b
Ve cümle sekiz yüz altmış dükkândır. Ammâ bezzâzistân-ı mahsûsu yokdur, lâkin yine Hind ve Arab u Acem ve Yemen ve Rûm metâ‘ları mevcûddur. Ammâ cümle dükkânlarından mükellef ü müzeyyen paşa sarâyı önünde Circeli Alî Beğ çârsûsu bir şâhrâhın iki cânibi kârgîr kemer binâlı ve serâpâ üstleri örtülü yüz aded dekâkîn-i ma‘mûrelerdir. Cümle sarrâclar anda kâr ederler, bundan gayrı sarrâchâne yokdur.
EÇS X Y376b
Ve birkaç mecma‘ü'l-irfân berber dükkânları vardır. İki başında kal‘a kapusu gibi metîn demir kapuları vardır, bevvâbları her gece sedd ederler. Gûyâ bu şehrin bezâstenidir. Ve bu sûk küşâde olmak içün tavanlarında câ-be-câ küşâde olacak bâdgîrleri vardır. Bu çârsû içi şiddet-i hârda her bâr sulanup pâk u pâkîze bir serdâb mekân-ı ârâmgâh olduğundan şehrin cümle a‘yân-ı kibârları bu esvâk içre istirâhat edüp tavla ve sadranc ve gûnâ-gûn meşgaleler ile eğlenirler. Bundan gayrı cümle çârsûlar dahi böyle üstleri mazrûfdur.
EÇS X Y376b
Ve sâhibü'l-hayrât Alî Beğ bu şehr içre âyende vü revende tüccâr u züvvârânın ve'l-hâsıl hâs [u] âmın hayvânâtları def‘-i atşân etsinler içün kırk yerde sâkıye-i çâh-ı mâlar binâ etmiş kim hâlâ bu devvâr-ı felekde deverân edüp cümle bâğ [u] bâğçe ve besâtînleri ray eder, âb-ı hayâtdan nişân verir bi’r-i âlî'dir. Bu kuyulardan mâ‘adâ şehrin cânib-i erba‘asında üç bin kuyu vardır, deyü meşhûrdur. Cümlesi şehrin etrâf-ı erba‘asında İremezât olan bin altı yüz bâğ u bostân ve hadîka-i ravza-i cinândır kim nazar cihetinde ahsen ıklîmdir ve hayır yüzünden evsa‘ı ve kurâları cihetinden ekseridir.
EÇS X Y376b–Y377a
Ve bu arâzî-i dehlîz-i Circe'de bî-had u bî-hisâb künûz-ı azîme ve defâyin-i cesîme ve habâyâ-yı kesîre ve mütebahhirînden metâlib-i azîze vardır. Ve bunda olan sulehâ-yı ümmetden kimesnelerin hayır du‘âları berekâtiyle ol kadar ganîmet diyârdır kim ganîmet-i Sa‘îd deyü tevârîhlerde musarrahdır. Y 377a
EÇS X Y377a
Cenâb-ı İzzet'in nazarı ta‘alluk etdüği diyârın biri dahi bu iklîm-i Circe'dir kim yüz dirhem has ve beyâz etmek bir mankıradır, sekiz mankır bir parayadır, ol hisâb üzre iki vukiyye-i Osmânî ekmek bir paraya olur. Ammâ sehl esmerü'l-levn ekmek üç vukiyyesi bir parayadır. Ve bir erdeb buğday bir guruşa ve bir erdeb şa‘îr on paraya kim erdebi yüz otuz vukiyye gelir. Yigirmi dörd sallama at yemidir. İki yem bir akçeden üçer mankır nâkısa gelir. Ve bir koyun on beş paraya, Ramazân'da yigirmi parayadır. Ammâ her koyun kırkar ellişer vukiyye gelir. Rûy-ı arzda Circe ganemi meşhûrdur. Ve bir sığır yüz paraya ve bir at iki yüz, üç yüze küheylânıdır. Ve bir deve dahi üç yüz paraya bey‘ olunur. Sâyir eşyâlar dahi buna göre kıyâs oluna. Ala çuka ve kumâş ve beyâz memlûk ve bakır âvânî pahâlıdır, zîrâ Rûm'dan gelir, ammâ siyâh Arablar on on beş yigirmi guruşa Habeşî gulâmın alırsın.
EÇS X Y377a
Ve bu şehrin a‘yân-ı kibârı ve erbâb-ı dîvân kübbârı cümle semmûr ve gayrı kürk ve elvân çukalar ve gûnâ-gûn akmişe-i fâhireler geyüp hamd ederler. Vasatü'l-hâl kimesneleri haddine göre lipâçeler geyerler. Fukarâları mâvî Siyût bezi bediyye ve alaca kereke geyerler.
EÇS X Y377a
Ve bu şehrin ricâl makûlesi ol kadar müsin ü mu‘ammer olur kim kuvveti gitmiş ve hey’eti bitmiş ve tûl-i ömrü yetmişe yetmiş gitmiş ve çoğu yetmişi yüzü geçmiş musâhabet [ü] melâ‘ibden ve fesâhat [ü] belâgatden bi'l-külliye kalmış âdemleri olur. Gûyâ intikâl etmeğe tevbe etmişdir. Ve şebâb u fetâlarında zî-akl kimesneler dahi çokdur. Ve âb-ı hoş-havâsından Hazarî ve Havvârî mahbûbesi gâyet hüsn-i cemâlde ve lutf [u] i‘tidâlde olup ol diyârın lehce-i mahsûsları ile kelimâtları mevzûn ve dürdâne-misâl dişleri dürr-i meknûn akl-ı zû-fünûn nisvânları var kim geysû-yı müşkbârların çîm-ender-çîm perîşân edüp reftâr etdükde mısra‘:
EÇS X Y377a
Otursa şem‘a dursa serve gitse mâh-ı tâbânım
EÇS X Y377a
mazmûnunca böyle Hazarî perî-ruhları var kim her cihetden uşşâk-ı dil efkârı mu’âheze edüp cânlarına bin cân ü dil ile dil-i uşşâkı Seyhûn-vâr akıdırlar. Gâyetü'l-gâye nâzik-endâm matlûbü'l-kulûb gülfâm mahbûbeleri vardır. Ammâ el-iyâzen billâh bu diyârda Zâl-ı zamâne ve fertûte-i cihâne delle-i muhtâre ve vâcibü'l-katl ihtiyâre Nûhî ve Ferhâdî sehere-i mel‘ûne avretler vardır kim niçe garîb ü gurebâ fukarâ yiğitleri sihrile pâ-beste edüp hâk-i mezelletde kalmışlardır. Zîrâ bu diyâr ferâ‘inelerden berü sihir bu diyârlarda şâyi‘dir, allâhümme âfinâ. Ve,
EÇS X Y377a
Bu diyârın tenâvülât [u] sanâyi‘âtının memdûh [u] meşhûrun beyân eder
EÇS X Y377a–Y377b
Evvelâ gül-penbe-misâl beyâz Y 377b ekmeği ve böreği ve çöreği ve kâhiki ve mutabbakı ve leben-i hâlisi ve kışta kaymağı ve buğday firiki ve yağı ve balı ve hûrmâsı, limonu ve turuncu ve kebbâtı ve âbdâr engûrü ve nârı ve şeftâlûsü lezîzdir. Husûsân cânım bir cânibi la‘lgûn nevbâve et şeftâlûsü ola, mürde cisme hayât-ı tarî verir. Ve beyâz incîrinin ahseni ve cerm bâbında a‘zamı ve şahm yüzünden en‘amı lezzeti bir diyârın tînine müşâbeheti yokdur. Lâkin gâyet ter ü tâze olduğundan bir sele incîri şehirden taşra götürseler lezzetinden çıkar, gâyet terdir, ve tabî‘atde serî‘u'l-hazm ve gâyet mukavvîdir. Ve dahi koyunu ve kuzusu senede üçer kerre hâsıl olur. Ve güvercini tavuk kadar semîn ü cesîm olur. Atları ve devesi ve balığı şöhre-i şehr olmuşdur.
EÇS X Y377b
Ve sanâyi‘âtdan elvân elvân sahtiyândan müdevver girdebâlînler ve gûnâ-gûn yine meşinden yasdıklar ve âbnûs ve dendân-ı fîlden şatranc-ı sadrencler ve münakkaş deve tüğü ve koyun yüğü ibâdet seccâdeleri ve odalara yan keçeleri ve Havvâre at gemleri meşhûrâtları bunlardır.
EÇS X Y377b
Ve şehrin cânib-i erba‘asında teferrücgâh sâkıyeli mastabaları. Ve bir temâşâgâh dahi Beğ sarâyında haftada dörd kerre dîvânları ecnâs-ı mahlûkât haşerât-ı Urbân-ı uryân ile mâl-â-mâl olur bir cehcehe-i dehlîz-i Circe'dir. Dîvânhâneden içeri müte‘addid kâ‘alar ve kat-ender-kat hücre-i hâssu'l-hâslar ve bâğçesinde havz u fevvâreler ve selsebîller cereyân edüp sad hezârân nağamâtları ve hoş-elhân tuyûr-ı elvânın esvât-ı Q 308b P 305b hazînleri âdeme hayât bahş eder. Böyle bir sarây-ı rûşen-âbâddır.
EÇS X Y377b
Bu hâk-i tıynet-pâkde hâk-âlûd olan kibâr-ı evliyâullâhı beyân eder
EÇS X Y377b
Evvelâ Circeli Alî Beğ câmi‘inin sağ tarafı kapusu taşrasında dehlîz soffasında bir kubbe-i sagîre içinde âsûde olan tarîk-ı Bekrî eş-şeyh Hazret-i Mekkî. Bu câmi‘in esâsı hafr olunurken bir çâr köşe taş üzre zemîn [ü] zamân kazılmış Kûfî hat ile yazılmış:
EÇS X Y377b
Hâzâ kabr şeyh Muhammed al-Mekkî
EÇS X Y377b
deyü tahrîr olunup dahi andan aşağı üç satırda:
EÇS X Y377b
Sene 1061 târîhinde bu abd-i âsî bu hâk-i mezelletden kalkup gayrı yere nakl edüp makâmımız Beytullâh olup inkırâzu'd-devrân sâkin-i Beytullâh oluruz
EÇS X Y377b–Y378a
deyü tahrîr etmiş. Hakîkatü'l-hâl ta‘yîn buyurdukları sene Alî Beğ câmi‘i inşâ ederken bu sultânın kabr-i şerîfi zâhir olup esâs mahallinden na‘ş-ı şerîfin tevhîd [ü] tezkîr ile çıkarup esâsın cenbine defn ederler. Merhûm olalı câmi‘in inşâsı mahalline dek sekiz yüz toksan âm olmuş, henüz vücûd-ı şerîfi ter ü tâze idüğün bin altmış bir târîhinde niçe yüz âdemler gördük deyü Y 378a şehâdet etdiler. Ammâ nazar anda değildir, ne keşf [ü] kerâmetdir kim sekiz yüz toksan sene mukaddem târîh ile câmi‘in bünyâdın ve kerâmetleri târîhin tahrîr edeler, zehî ilimdir yâhûd keşifdir. Hâlâ ol seng-i mahrûr kabr-i şerîfi içre hâzırdır, ve kendülerinin himmetleri hâzır u nâzırdır. Hâlâ ziyâretgâh-ı ünâsdır.
EÇS X Y378a
Ve andan meczûb-ı vahdet ve meslûb-ı izzet eş-şeyh Hazret-i Düheyş ibn Muhammed.
EÇS X Y378a
Ve şehir hâricinde eş-şeyh Osmân-ı Sanâferî.
EÇS X Y378a
Ve ana karîb İbn Temîmü'd-Dârî.
EÇS X Y378a
Ve eş-şeyh Ubeyd.
EÇS X Y378a
Ve kutb-ı âlem-i rûhânî ve hikmet-i ma‘den-i Rabbânî eş-şeyh Hazret-i Abdüsselâm el-Makrî.
EÇS X Y378a
Ve âlim-i nasîh ve lisân-ı fasîh Hazret-i eş-şeyh Sâbih.
EÇS X Y378a
Ve eş-şeyh Abbâs.
EÇS X Y378a
Ve eş-şeyh Beğâzî.
EÇS X Y378a
Ve dahi eş-şeyh Ömer el-Halvâyî.