İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS X Y450b
Evvelâ Şeyh Ömer.
EÇS X Y450b
Ve Şeyh Muhammed-i Irâkî.
EÇS X Y450b
Ve eş-Şeyh Halîl.
EÇS X Y450b
Ve eş-Şeyh Muhammed-i Gûrânî.
EÇS X Y450b
Bu azîzlerin niçe keşf [ü] kerâmâtları zâhir olmuşdur. Kubbeleri ve tekyeleri vardır.
EÇS X Y450b
Andan cânib-i şimâle bir sâ‘at bostânlık içre giderek,
EÇS X Y450b
Beled-i Münîre
EÇS X Y450b
Bâğlı ve bâğçeli ma‘mûr beleddir. Bu mahalden şimâle Sutûh ta‘bîr etdikleri Urbânın arsagâhı bî-emân yerdir. Urbân şakîlerinin havfından ubûr etmek müşkildir. Selâmetle bu mahalli ubûr edüp,
EÇS X Y450b
Beled-i Evlâd-ı Râmin
EÇS X Y450b
Bu dahi Kalyûb hâkinde beş yüz hâneli ve câmi‘li ma‘mûr beleddir. Ubûr edüp niçe müzeyyen kurâlar dahi güzer ederek sekiz sâ‘atde,
EÇS X Y450b
Evsâf-ı menzil-i vilâyet-i arz-ı Hâsân ve dâr-ı kehhânân şehr-i Bilbeys
EÇS X Y450b
Kable't-tûfân dahi şehr-i azîm idi. Ba‘de't-tûfân Hazret-i Nûh Musul kurbunda Cûdî dağında der-kenâr olup Cûde nâm şehri inşâ etdiler. Ba‘dehu Kalîmûn kehene dâmâdı olan Mısrâyim ki nebîre-i Hazret-i Nûh'dur, Nûh Nebî'den bu Kalîmûn ve Mısrâyim me’zûn olup bu arz-ı Hâsân'da Bilbeys'in âsâr-ı binâların bulup sâkin olup amâr etdiler.
EÇS X Y450b
Ba‘de't-tûfân rûy-ı arzda ibtidâ amâr olan Cûde ve Şâm ve bu Bilbeys'dir. Benî İsrâ’îl şehirlerinden şehr-i azîmin biri dahi budur. Tevârîh-i Kıbtî'de ve tevârîh-i Sâbiyye ve Tevrât'da mastûrdur. Niçe bin Benî İsrâ’îl peygamberleri medfûn olduğu için resimleri ile medfûnlardır. Zîrâ Arz-ı Mukaddese haddidir.
EÇS X Y450b
Bundan cenûba Mısır hâki Arz-ı Mukaddes değildir. İhtilâf (kesîre) çokdur, illâ bi'l-ittifâk bu Bilbeys şehri nihâyet-i Arz-ı Mukaddes'dir, Arz-ı Hâsân deyü cemî‘i kütüb-i tevârîhlerde musarrah şehr-i atîkdir.
EÇS X Y450b
Ve kehene ve hukemâ ve kudemâ ve sultânân-ı selef binâları âsârları var kim diller ile ta‘bîr olunmaz. Kaçan kim hûn-ı Yahyâ talebiyçün Buhtunnasr hurûc edüp bu şehr içre iki kerre yüz bin Benî İsrâ’ilî'yi dendân-ı tîğden geçirüp şehri harâb etdi kim hâlâ ol harâbistân anın zamânından kalmışdır. Niçe mülûklar dahi gelüp amâr etmişlerdir, ammâ güneşde zerre ve deryâda katre-misâl ma‘mûr olmamışdır.
EÇS X Y450b
Hâlâ Mısır eyâletinde Şarkıyye kâşifinin tahtıdır. Dörd yüz esb-süvâr tevâbi‘iyle ve yedi bölükden Mısır askeriyle üç yüz kırk pâre kurâdan yetmiş kîse mâl-ı pâdişâhî tahsîl edüp Mısır dîvânında muhâsebe görür, kendüye dahi kırk kîse mâl fâ’iz kalur. Mîrî gılâli yokdur. Ve üç yüz akçe şerîf kazâdır, senevî on beş kîse hâsıl olur şerîf kazâdır. Mezâhib-i erba‘adan müftîleri ve nakîbü'l-eşrâfı ve a‘yân-ı eşrâfı vardır.
EÇS X Y450b
Ve şehri bir düz sahrâda vâki‘ olmağile bâd-ı nesîm te’sîr edüp âb [u] havâsının letâfetinden bâğ u bâğçesi ve müşebbek bostânları bî-hisâbdır. Ve cemî‘i râhları sadranc nakşı tarh olunup tarîk-ı âmlarının tarafeynleri tertîb üzre şecere-i cümmeyz ve nâbıka ve sac dırahtları ile müzeyyen ve sâyedâr yollardır. Bu tertîb üzre bu şehri âl-i Abbâsiyân'dan Sultân Muhammed bin Ebû Sa‘îd bin el-Muktedir Billâh tezyîn eylemişdir.
EÇS X Y450b
Bu şehir cümle dörd bin hâne sarây-ı âlîler ile ârâste ve esvâk-ı müzeyyen ile pîrâste olmuş şehirdir.
EÇS X Y450b
Ve sekiz mahalle ve sekiz hutbedir, mâ‘adâ seksen altı zâviye mihrâbdır. Cümleden,
EÇS X Y450b
Câmi‘-i Kebîr
EÇS X Y450b
Köhne-binâdır, ammâ cemâ‘at-ı kesîreye mâlikdir. Cümle otuz dörd aded amûd üzre nakş-ı zerkâr bûkalemûn ve lâciverd-i nilgûn müzehheb tavan-ı ibret-nümûndur. Ve mihrâbında âye[t]:
EÇS X Y450b
âyeti tahrîr olunmuşdur. Ve ağac minberinin bâbı üzre,
EÇS X Y450b
Emera bi-inşâi hâze'l-minberi'l-mübâreketi es-Sultân Muhammed bin Ebû Sa‘îd
EÇS X Y450b
mastûrdur. Ve bir minâresi ve dörd kapusu var. Ve,
EÇS X Y450b
Câmi‘-i Mahmûd Ağa
EÇS X Y450b
Nev-binâ bir câmi‘-i zîbâ, evkâfı metîn, latîf ü ra‘nâ câmi‘dir.
EÇS X Y450b
Ve bu câmi‘in mukâbelesinde (---) câmi‘i dahi bir minâreli ma‘mûr câmi‘dir, ammâ çârsû içinde olmak ile şeb [ü] rûz cemâ‘atı firâvândır. (---) câmi‘i. (---) câmi‘i. Görüp ibâdet etdiğimiz cevâmi‘ler bunlardır, mâ‘adâ zevâvîlerdir.
EÇS X Y450b
Ve bir küşâde hammâmı var; üçü şiddet-i hârda mesdûddur.
EÇS X Y450b
Ve tokuz aded vâsi‘ kahvehân[e]leri.
EÇS X Y450b
Ve on beş vekâlesi; cümle vekâlelerden ma‘mûr buğday vekâlesi ve zeyt vekâlesi ma‘mûrlardır.
EÇS X Y450b
Ve cümle iki [yüz?] dükkândır. Lâkin bezâzistânı yokdur, ammâ yine cemî‘i zî-kıymet (---) (---) (---) metâ‘lar vardır ve âdem deryâsıdır.
EÇS X Y450b
Ve âb [u] havâsı gâyet latîf olduğuna olduğundan mahbûb u mahbûbesi çokdur. Q 355a P 349a
EÇS X Y450b
Suları kuyulardır, ammâ âb-ı hayâtdır. Ve bu şehir Nîl'den iki merhale yer ba‘îd çöldedir. Ammâ kaçan Nîl tuğyân etse Mısır'da Nîl kesimi olduğu mahalde Ebü'l-meccâne nâm cisr dibinden Nîl kesimi olur, ol cisrin altından cereyân eden Nîl cümle Kalyûb vilâyetin rey edüp andan Şarkıyye vilâyetin rey edüp bu şehr-i Bilbeys'i rey edüp Bilbeys'e gemiler gelüp zahîre ve metâ‘ alurlar.
EÇS X Y450b
Ve bu şehrin me’kûlât [u] meşrûbâtının memdûhu üzümü gâyet âbdâr ve terdir. Ve nârı Füvve nârından dânedâr ve âbdârdır. Ve nisvân tâ’ifesi engüşt ü nahünlerine uracak hınnâ-yı ahzarı cemî‘i İslâm diyârına bu Bilbeys'den gidüp hazîne hâsıl olur azîm hınnâ bâğları vardır. Halkının ekseriyyâ kârları bu hınnâdır kim nisâ tâ’ifesinin dest [u] pâlarında la‘lgûn rengâreng zînet verir. Bu hınnâ tarlalarda zirâ‘at olunur. Hurde ağaccıklardır, yaprakların cem‘ edüp değirmenlerde dakîk-vâr edüp hınnâ olur. Ve üç sene ağacı mahsûl verir.
EÇS X Y450b
Der beyân-ı Sa‘îd-i Süflî ya‘nî arz-ı Hâsân-ı Bilbeys
EÇS X Y450b
Evvelâ bi-kavli müverrih Mıgdisî şehr-i Arîş Mısır'ın âhirü'l-hudûdudur, andan cânib-i şimâle arz-ı Şâm'dır. Ammâ Arîş'den cenûb cânibine Bilbeys'e gelince Arz-ı Hâsân'dır. Bilbeys'den Mısır'a gelince Arz-ı Zeydâniyye(?)'dir. Mısır'dan Besâtîn'e varınca Arz-ı Emsûs'dur. Andan ve bundan öte Nîl'in şark tarafına Arz-ı Atfîh derler. Zîrâ şehr-i Şark Atfîh beri Mısır tarafındadır. Ammâ Nîl'in karşu garb cânibine Arz-ı Feyyûm derler. Andan yukaru tâ Circe'ye varınca Sa‘îd-i âlî derler. Sa‘îd-i süflî Bilbeys ve Arîş'dir. Ammâ Circe'nin Nîl karşusuna Dehlîz-i [Cir]ce derler, zîrâ Habeş iklîmi ol tarafdadır. Ve bu Sa‘îd-i âlî vilâyeti Ümmü Dünyâ'yı besleyen ganîmet yerlerdir. Ammâ mezkûr Sa‘îd-i süflî kim Bilbeys ve Arîş hâkidir, sâhil-i Bahr-i Sefîd'de susuz bî-emân Katıyye ve Ümmü'l-Hasan çölüdür kim nihâyeti Tîh sahrâsı çölüdür. Katıyye çölün kazısan (---) (---) (---) (---) kaz su çıkar.
EÇS X Y450b
Andan bu şehr içre,
EÇS X Y450b
Ziyâretgâh-ı Bilbeys
EÇS X Y450b
Evvelâ şehrin hâricinde kıble tarafında bir soffa-i âlîde on yedi Benî İsrâ’îl peygamberleri medfûnlardır.
EÇS X Y450b
Ve ziyâ[re]t-i eş-Şeyh Alî ibn Sa‘dûn: bir kubbe-i ebyazda medfûndur. Ve bunlardan gayrı ziyâret etmedik.