Çadır: “yaġutġan olar üze öz çadırları içre” (örtülerini) çadırları içinde üzerlerine yaklaştırsınlar.
2 biçim · 2 eser
Derlem sözlüğü · eser sözlüğü
Kur’an Tercümesi Rylands Nüshası sözlüğü
2.572 madde başı; sıklıklar ve bağlamlar yalnız bu eserden.
Tanımlar hakkında. Tanımlar başka bir sözlükten alınmamıştır: her madde için derlemdeki bağlamlar okunarak özgün olarak yazılmıştır (yazar: Claude, yapay zekâ; editör denetimi sürüyor). Şimdiye dek 2.552 maddenin tanımı yazıldı. Madde başları çekim eklerinden arındırılmış biçimlerdir; çekimli biçimler madde sayfasında ayrıca listelenir.
26 madde · “ç” harfi (ḳ/q k ile, ġ g ile, ḍ d ile, ė e ile birlikte)
(Göz için) mavi-gri, çakır: “ol kün çaḳır közlügler” o gün (günahkârları) gözleri gövermiş olarak (toplarız).
1 biçim · 1 eser
Bağırmak, sesini yükseltmek: “ḳıġırmaŋ çaḳırmaŋ aŋa sözledükde” onunla konuşurken bağırıp çağırmayın.
1 biçim · 1 eser
Yere çalmak, fırlatıp vurmak: “tutup çaldı yirke aġır ig kelip” ağır hastalık gelip onu tutup yere çaldı; “ıtım tutup ḳodı çaldı” … tutup aşağı çaldı; “iḍisin çalar yir…
6 biçim · 4 eser
Çirkin, utanç verici, hayâsızca (iş): “yıġar çalpaḳ işdin yawuz işdin” (Tanrı) çirkin işten ve kötü işten men eder.
1 biçim · 1 eser
Ün, şöhret, nam; çoğu kez “kü çaw” ikilemesiyle: “atı eḍgü bolsa kü çaw bolġu teg” adı iyi olursa ünü, şöhreti olur; “kü çaw at tilese tuz etmek yitür” ün ve ad dilerse…
7 biçim · 3 eser
Çiçek: “tü tü çeçek çergeşür” türlü türlü çiçek sıralanır; “teŋridem hua çeçekler yüzken yaġmur osuglug yaġıdtılar” tanrısal çiçekleri yağmur gibi yağdırdılar; “kim çıḳ…
13 biçim · 8 eser
(Kur’an çevirisinde, Farsça) dört altıda bir, yani üçte iki (miras payı): “eger bolsalar ikegü ol ikike iki iki çehar-daŋ andın kim ḳoḍtı” eğer (kız kardeşler) iki kişi…
1 biçim · 1 eser
Çekirge: “ıḍtımız olar üze aḳar suwnı çekürgeni yaḍaġ çekürge hem baḳalar hem ḳannı” onların üzerine tufanı, çekirgeyi, yaya çekirgeyi (haşereyi), kurbağaları ve kanı g…
2 biçim · 1 eser
Kandil, lamba, ışık kaynağı (Kur’an çevirisinde peygamber ve kitap için): “ündegüçi taŋrıḳa anıŋ yarlıġı birle hem çeraġ yaruḳ yıldraġan” Tanrı’ya, onun izniyle çağıran…
1 biçim · 1 eser
Yoksul, fakir; yoksul kişi: “bilig baylıḳ ol bir çıġay bolġusuz” bilgi, yoksullaşmayan bir zenginliktir; “ḳamuġ eḍgü isiz çıġay baylıḳım” iyi kötü, yoksulluğum zenginli…
10 biçim · 9 eser
Yoksulluk: “ol erke çıġaylıḳ yolını açar” o kişiye yoksulluk yolunu açar; “bor içse açıldı çıġaylıḳ yolı” şarap içerse yoksulluk yolu açılır; “çıġaylıḳ yarınlıḳ azuḳ yo…
3 biçim · 3 eser
Çıkmak, dışarı çıkmak; bir yerden ayrılmak: “kirü hem çıḳa bilse oldruġ turuġ” oturup kalkmayı, girip çıkmayı bilse; “iligke kirli hem çıḳa türçidi” hükümdarın yanına g…
38 biçim · 4 eser
Çıkarmak, dışarı çıkarmak; bir yerden sürmek: “iḍimiz çıḳarġıl bizni bu uluşdın” Rabbimiz, bizi bu ülkeden çıkar; “tileyürler kim çıḳarsalar sizni yeriŋizdin” sizi yurd…
25 biçim · 3 eser
Çıkarılmak, sürülmek; (ölüler) diriltilip çıkarılmak: “anlar kim çıḳarıldılar saraylarındın hem tawarlarındın” yurtlarından ve mallarından çıkarılanlar; “eger çıḳarılsa…
6 biçim · 1 eser
Çığlık, feryat: “utru keldi uraġut çıḳrıḳ birle urdı yüzini” kadın çığlık atarak karşıya geldi, yüzüne vurdu.
1 biçim · 1 eser
Gerçek, doğru; gerçek olan: “tüzülse tadu çın tiriglik bolur” (bu dört unsur) düzenlenirse gerçek hayat olur; “eger çın erse sizler” eğer doğru söyleyenlerdenseniz; “il…
8 biçim · 11 eser
Doğrulamak, gerçekliğini onaylamak; Kur’an çevirisinde “çınġarıġlı” önceki kitabı doğrulayan: “ıḍtımız saŋa bitigni sezasınça çınġarıġlı ol kim anda öŋdin” sana kitabı …
2 biçim · 1 eser
Doğruluk, gerçeklik: “uluġ ḫacib artuḳ bütün çın kerek / bu çınlıḳ bile keḍ bütün din kerek” büyük hacip çok güvenilir, doğru olmalı; bu doğrulukla birlikte dini de sağ…
1 biçim · 2 eser
(Kur’an çevirisinde, Arapça laqad karşılığı) gerçekten, andolsun, şüphesiz: “çın-oḳ keçti sizde öŋdin yollar” sizden önce nice olaylar gelip geçti; “çın-oḳ törüttimiz t…
1 biçim · 1 eser
Çekişmeci, kavgacı, tartışmayı seven: “törütti kişilerni uça suwındın kim ol ol çoġıçı üstelgen belgülüg” insanı bir damla sudan yarattı, o ise apaçık bir çekişmeci, (s…
2 biçim · 1 eser
Pişip kavrulmak, yanıp kızarmak (?) (Kur’an çevirisinde): “kim çovlansa terileri tegşürgey-miz olarḳa teriler anda aḍın” derileri pişip yandıkça onlara başka deriler de…
1 biçim · 1 eser
Diz çökmek: “hazır ḳılur-miz olarnı tamuġ yöresiŋe çöküp” onları cehennemin çevresinde diz çökmüş olarak hazır ederiz; “körgey sen ḳamuġ ümmetni çökügli” her ümmeti diz…
2 biçim · 2 eser
Paçavra, eski bez parçası: “ey ḳaşḳi men ölsem munda burun bolsam hayz çöpreki unutulmış” keşke bundan önce ölseydim de unutulmuş bir aybaşı bezi olsaydım.
1 biçim · 1 eser
Çoban (Kur’an çevirisinde): “içürmez-miz yandurmaġınça çupanlar” çobanlar (hayvanlarını) sudan çekinceye dek biz sulamayız.
1 biçim · 1 eser
Kıl, (özellikle keçi) kılı: “ḳoy yüŋlerindin tewe yüŋlerindin çübürlerindin orun töşekler” koyun yünlerinden, deve yünlerinden ve kıllarından yaygılar, döşekler.
1 biçim · 1 eser