İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı Türkçesi · 7.–14. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Derlem sözlüğü · anlam kayması

Anlam kayması

Bir sözcüğün anlamları çoğu kez farklı metinlerde, farklı dönemlerde belirir: irinç Budist metinlerde ve Kutadgu Bilig'de “zavallı, sıkıntı”, Kur'an çevirisinde ise “nimet”tir; ilgerü yazıtlarda “doğuya doğru”, Kur'an çevirisinde “önceden” anlamındadır. Aşağıda her maddenin anlamları, tanımdaki tanıkların geldiği eserlerle birlikte gösterilir.

En az iki anlamı, hiç kesişmeyen dönemlerde (Orhon, Uygur, Karahanlı) tanıklanan maddeler. Ayrışma, anlamlar ile eserler arasındaki bağımlılığın (normalleştirilmiş karşılıklı bilgi) tanık sayısıyla ağırlıklandırılmış ölçüsüdür: 100 anlamların eserlere tam ayrıldığını gösterir.

ėl isim

93 · 16 tanık · 410 geçiş
  1. İl, devlet, ülke; siyasi birlik ve halkı BKŞUUTT
  2. ülke, devlet, hükümdarlık; yönetilen halk KB7DLT
  3. Şehir, memleket KuT
  4. ülke Mait3

eḍgülük isim

86 · 12 tanık · 172 geçiş
  1. İyilik, hayır, lütuf; iyilik etmek KB4DLTAH2
  2. salih amel, iyi iş KuT4
  3. iyilik kökü Abh

az sıfat

81 · 10 tanık · 257 geçiş
  1. Az, küçük miktarda; az sayıda BK3TKB3
  2. tutku, hırs, şehvet MaitAbhU

ilig isim

81 · 10 tanık · 904 geçiş
  1. Hükümdar, kral KB4
  2. kral; kral, hükümdar; cihan hükümdarı KPMait3U2

çoġ isim

81 · 10 tanık · 25 geçiş
  1. Parıltı, ateş gibi ışıma; ihtişam, görkem Mait5
  2. Hiddet, şiddet, ateşlilik; kargaşa, gürültü KB4DLT

ayıt- fiil

81 · 10 tanık · 137 geçiş
  1. Sormak MaitManKB4
  2. şöyle diye sormak, söylemek KİPU
  3. Söylemek, dile getirmek AH2
  4. emaneti senden soracak tanık eşleşmedi

al isim

74 · 8 tanık · 115 geçiş
  1. Hile, düzen, kurnazlık KuT2
  2. hile, düzen; çare MaitTT2ShoR
  3. çare, yol, yöntem; çare, beceri Abh2

antag sıfat

74 · 8 tanık · 140 geçiş
  1. Öyle, o türlü IBMaitU2
  2. Orhon yazıtlarında böylesi yüzünden KT2BK2

bügü sıfat

74 · 8 tanık · 100 geçiş
  1. Bilge, bilgin KB3DLT
  2. doğaüstü bilgi, her şeyi bilme KİPMan
  3. Bögü Kağan T2

ekin isim

74 · 8 tanık · 14 geçiş
  1. İki, ikisi; hep ikisi arasında O2KTBK2ŞUMait
  2. Ekin, ekilmiş ürün KuT

aya- fiil

74 · 8 tanık · 56 geçiş
  1. Saymak, saygı göstermek, ağırlamak; çoğunlukla ile ikileme KİPMait4UTT
  2. Esirgemek KB

azlan- fiil

74 · 8 tanık · 10 geçiş
  1. tutku duymak, hırsla bağlanmak Mait2AbhU2ShoR
  2. Az saymak, küçümsemek KB2

adır- fiil

73 · 10 tanık · 92 geçiş
  1. Ayırmak, ayırt etmek, seçmek; çoğunlukla ile KB3
  2. ayırıp seçerek, ayrıntısıyla KB2
  3. ayırt edip ortaya çıkarmak KuT2
  4. ayırmak UTövbe
  5. Bölerek saymak Mait

iş isim

70 · 14 tanık · 1.011 geçiş
  1. İş, eylem, uğraş TT2KB3AH
  2. Durum, hal; mesele KuTKB2
  3. hizmet, emek; yazıtlarda bağlılık hizmeti KTBKŞUMait2

belgü isim

69 · 7 tanık · 135 geçiş
  1. İşaret, belirti, alamet MaitTTShoR
  2. Nişan, anıt, iz TesŞUKB
  3. ayet, delil tanık eşleşmedi
  4. nitelik, ayırt edici belirti Abh

eçi isim

69 · 7 tanık · 29 geçiş
  1. Ağabey; amca, babanın büyük kardeşi KT2BK4
  2. Büyük kardeş, ağabey ShoR

ilgerü zarf

69 · 7 tanık · 31 geçiş
  1. İleri, doğuya doğru KT3BK
  2. önceden, önden KuT3

evril- fiil

68 · 11 tanık · 58 geçiş
  1. Dönmek, çevrilmek; dönüp durmak KuTKB3
  2. sansarada dolaşmak, doğumdan doğuma dönüp durmak MaitAbh2ShoR
  3. Yüz çevirmek, dönmek KuT3

ay- fiil

65 · 14 tanık · 1.428 geçiş
  1. Söylemek, demek TAbhKuTKB4DLT
  2. anlatmak, konu edinmek; övgü sunmak KB2AH
  3. söyleyivermek, bildirmek, öğütlemek ŞUKPMan

alḳın- fiil

64 · 8 tanık · 45 geçiş
  1. Tükenmek, bitmek, yok olmak KPTTKB
  2. tükeninceye dek, sonuna kadar AbhU
  3. yok olmak, mahvolmak KTBK
  4. Ömrü tükenmek U

baġır isim

64 · 12 tanık · 17 geçiş
  1. Bağır, göğüs; ciğer TTKB2DLT
  2. yakın akraba, hısım Sek4ShoR
  3. bağrına basmak, yakın tutmak KB3

aġız isim

63 · 6 tanık · 41 geçiş
  1. Ağız MaitUKB
  2. ağız ve dil, söz AH2
  3. Yüce Buda’nın altın ağzıyla Abh

atlıg sıfat

63 · 6 tanık · 274 geçiş
  1. Adlı, … adında SekMaitTövbe
  2. Ünlü, adı sanı olan BKKB
  3. Atlı, süvari T

bars isim

63 · 6 tanık · 15 geçiş
  1. Pars, kaplan IBMaitShoR
  2. On iki hayvanlı takvimde kaplan yılı ŞU
  3. unvan parçası KTBK

başlıg sıfat

63 · 6 tanık · 32 geçiş
  1. Başlı, başı olan BKIBKB
  2. başta olmak üzere, önderliğindeki T
  3. Yaralı Mait2

bor isim

63 · 6 tanık · 38 geçiş
  1. Şarap MaitKB3
  2. ateş gibi, fırtına gibi BK2

erŋek isim

63 · 6 tanık · 7 geçiş
  1. Parmak KuT2KBDLT
  2. parmak şıklatımı kadar zamanda, bir anda Mait2

ḫata isim

63 · 6 tanık · 15 geçiş
  1. Hata, yanlışlık, suç KuT2KBAH
  2. kez, defa U2

anut- fiil

63 · 6 tanık · 34 geçiş
  1. Hazırlamak TTKB
  2. hazırlamak, hazır etmek KuT3
  3. Hazırlanmak, uğraşmak Abh

arta- fiil

63 · 6 tanık · 75 geçiş
  1. Bozulmak, çürümek, yozlaşmak MaitKB2
  2. Bozmak, yıkmak KT
  3. bozulma, yıkılma ManShoR

arıt- fiil

63 · 6 tanık · 44 geçiş
  1. Arıtmak, temizlemek SekAbhUKB
  2. Arındırmak, temize çıkarmak KuT
  3. Karşılaştırmalarda arıtır gibi Man

indür- fiil

63 · 6 tanık · 48 geçiş
  1. İndirmek KuT4KB
  2. geçirmek, bastırmak AO

ajun isim

63 · 8 tanık · 504 geçiş
  1. Dünya, âlem; insanların yaşadığı yer KBAH
  2. doğum, varoluş, hayat SekMaitU2
  3. Varoluş alanı Abh
  4. iki dünya, dünya ve ahiret KB

az- fiil

62 · 8 tanık · 39 geçiş
  1. Yolunu şaşırmak, yoldan sapmak IBTTAO
  2. doğru yoldan sapmak, azmak TTKuT
  3. Yanılmak; ayrılmak, sapmak OKB2

il- fiil

58 · 9 tanık · 13 geçiş
  1. İnmek, alçalmak, düşmek KB4
  2. Takmak, takılmak, ilişmek ShoRKB2
  3. ölünceye dek Mait2

aġu isim

57 · 5 tanık · 31 geçiş
  1. Ağı, zehir MaitShoRKB
  2. Mecazen acı, zarar Abh
  3. BK’de yer adı BK

aġırlıḳ isim

57 · 5 tanık · 42 geçiş
  1. Saygı, hürmet, itibar KB2DLT
  2. Ağırlık, yük KuT
  3. Değerli şey, hazine ShoR

amarı sıfat

57 · 5 tanık · 104 geçiş
  1. Bazı, kimi; çokluk iyelikle bazıları, kimileri Mait2
  2. kimi … kimi; birbiri KuT2
  3. Başka, öteki Man

ançaḳa zarf

57 · 5 tanık · 26 geçiş
  1. o zamana dek, ta ki KuT3
  2. ne zamana dek … o zamana dek Mait2

arḳuḳ sıfat

57 · 5 tanık · 13 geçiş
  1. İnatçı, huysuz, dik başlı KB3
  2. Orhon yazıtlarında KTBK

açıġ sıfat

57 · 5 tanık · 50 geçiş
  1. Acı ; tatlı karşıtı AH
  2. Mecazen acı veren, çetin MaitShoR
  3. Bağış, lütuf, ihsan KB
  4. açılış, zafer, fetih KuT

baġa isim

57 · 5 tanık · 6 geçiş
  1. Kurbağa UKuT
  2. Buyla Baga Tarkan; Kutlug Baga Tarkan BKTSü

aḳıt- fiil

57 · 5 tanık · 16 geçiş
  1. Akıtmak KuTKB2
  2. akın yaptırmak, akın etmek KTT

alış- fiil

57 · 5 tanık · 6 geçiş
  1. Karşılıklı almak; el tutuşmak KB3
  2. Tutuşmak, boğuşmak KB
  3. karşılıklı öç almak TT

artur- fiil

57 · 5 tanık · 30 geçiş
  1. Artırmak, çoğaltmak KuTKBAH
  2. aldanmak KTBK

açın- fiil

57 · 5 tanık · 22 geçiş
  1. Acımak, merhamet etmek; çoğunlukla ikilemesiyle MaitMan
  2. kendini açmak Sek
  3. açığa vurmak, itiraf etmek ShoR
  4. İçten, gönülden davranmak KB

basın- fiil

57 · 5 tanık · 9 geçiş
  1. Küçümsemek, hor görmek; büyüklenip ezmek KB3
  2. Zorla almak, el koymak Mait
  3. Ezilmek, yılmak T

emget- fiil

57 · 5 tanık · 30 geçiş
  1. Acı çektirmek, eziyet etmek, sıkıntı vermek BKKuTKB
  2. eziyet etmeyen MaitTövbe

is- fiil

57 · 5 tanık · 7 geçiş
  1. Isınmak; birine ısınıp bağlanmak KB2
  2. sıkıştırmak, zorlamak, zorla almak Mait3

ata- fiil

55 · 7 tanık · 72 geçiş
  1. Adlandırmak, ad vermek; unvan vermek ŞUMaitKB
  2. adını anmak, adını çağırmak KİP2Man
  3. Saymak, … diye nitelemek KB

amul sıfat

55 · 7 tanık · 53 geçiş
  1. Sakin, uysal, yumuşak huylu TTKBDLT2
  2. sakin tutmak KB
  3. dingin, huzurlu; sürekli dingin Mait2

azaḳ sıfat

55 · 7 tanık · 21 geçiş
  1. Yabancı, dışarıdan gelen KB
  2. dış, Budizm dışı; sapkın öğreti izleyen MaitAbhUShoR
  3. Amacından sapan, boşa giden; gevşek, dikkatsiz KBDLT

ayaġ isim

53 · 9 tanık · 152 geçiş
  1. Saygı, hürmet, itibar Mait2TT2
  2. saygıya layık, saygıdeğer; bodisatvalar ve ulu kişiler için unvan Mait2AbhShoR
  3. Kadeh; makam belgesi olarak verilen kadeh KB

aytıġ isim

52 · 7 tanık · 9 geçiş
  1. Söz, deyiş KuTKB
  2. Tanrı’nın sorgusu, hesaba çekişi KB4
  3. denilen, adlanan T

berk sıfat

52 · 7 tanık · 55 geçiş
  1. Sağlam, sıkı, berk AbhShoRKuTKBAH
  2. Güç, zor; sıkıntı Mait
  3. bağ, köstek KB

bütün sıfat

51 · 7 tanık · 146 geçiş
  1. Bütün, tam, eksiksiz KB2
  2. Dürüst, güvenilir, içten KuTKBAH
  3. bütünüyle, tamamen Abh2

ewür- fiil

51 · 10 tanık · 122 geçiş
  1. Çevirmek, döndürmek; hep yüz çevirmek KuT2KB4
  2. Başka yöne çevirmek, döndürmek KuT3
  3. aktarmak Abh

apa isim

50 · 8 tanık · 31 geçiş
  1. Ata, ecdat, büyük ata OKTBK
  2. KB’de ilk ata, Âdem KB2
  3. Unvan KÇKTBK

egri sıfat

49 · 6 tanık · 29 geçiş
  1. Eğri, çarpık KuTKB
  2. Doğru olmayan, hileli, yanlış SekTTKB
  3. bir deve türü T

aḍınsıġ sıfat

49 · 4 tanık · 7 geçiş
  1. Başka türlü, farklı; olağandan ayrı, tuhaf KB3
  2. daha başka türlü, sapkınca Sek

alḳış isim

49 · 4 tanık · 24 geçiş
  1. Alkış, övgü, hayır dua; karşıtı KB
  2. kehanet duası, kutsama UShoR
  3. Selam KuT

alp sıfat

49 · 4 tanık · 128 geçiş
  1. Yiğit, kahraman, cesur KTKB
  2. Güç, zor, çetin AbhTT

ayaḳ isim

49 · 4 tanık · 7 geçiş
  1. Kap, kadeh, çanak IB2
  2. Kadeh; makam belgesi olarak verilen kadeh KB2

açsıḳ isim

49 · 4 tanık · 5 geçiş
  1. açlık KT2BK
  2. Açgözlülük; açgözlü Mait

aŋsız zarf

49 · 4 tanık · 12 geçiş
  1. Pek, son derece Mait3
  2. KB’de KB

aşlıġ sıfat

49 · 4 tanık · 3 geçiş
  1. Yiyecekli, beslenen; öğretiyle beslenen U2
  2. KB’de KB2

beliŋ isim

49 · 4 tanık · 4 geçiş
  1. Ani korku, ürkme, irkilme KB2
  2. bir anda, şimşek gibi UShoR

berklig sıfat

49 · 4 tanık · 4 geçiş
  1. Sıkı, bağlı, sımsıkı tutulmuş KB2AH
  2. Güçlü, çetin TT

boşġut isim

49 · 4 tanık · 4 geçiş
  1. Öğreti, öğüt; öğrenim Sek2ShoR
  2. öğrenci, yetiştirilen genç KB

erinç edat

49 · 4 tanık · 54 geçiş
  1. Herhalde, muhakkak, belki TKBDLT
  2. zavallı, yoksul U

çeçeklik isim

49 · 4 tanık · 4 geçiş
  1. Çiçek bahçesi, çiçeklik KB3
  2. Çiçeklerle bezenmiş Mait

çomaḳ isim

49 · 4 tanık · 5 geçiş
  1. Topuz, gürz, sopa Mait3
  2. anlamı kesinleşmeyen kullanım KB

çıġ isim

49 · 4 tanık · 7 geçiş
  1. Bir uzunluk ölçüsü, Çin ayağı ; ile birlikte anılır MaitShoR2
  2. anlamı kesinleşmeyen kullanım KB

çıḳ özel ad

49 · 4 tanık · 8 geçiş
  1. Çik, Yenisey bölgesinde bir boy BK2ŞU
  2. fiilinin emir biçimi KB

asıl- fiil

49 · 4 tanık · 11 geçiş
  1. Artmak, çoğalmak, eklenmek Sek2Mait
  2. Asılı durmak KuT

batur- fiil

49 · 4 tanık · 7 geçiş
  1. Batırmak; suda boğmak KuT2
  2. Gizlemek, saklamak SekMait

eŋ- fiil

49 · 4 tanık · 6 geçiş
  1. Şaşırıp kalmak, afallamak; utanıp mahcup olmak KB2DLT
  2. anlamı kesinleşmeyen kullanım Mait

eŋit- fiil

49 · 4 tanık · 7 geçiş
  1. Eğmek; saygıyla eğilmek Mait3
  2. Boyun eğdirmek DLT

açıl- fiil

48 · 8 tanık · 80 geçiş
  1. açılmak ShoRKB
  2. açılmak; anlayışa kavuşmak, ferahlamak SekKB
  3. açmak AbhU
  4. Yarılmak, ayrılmak ShoR
  5. Açığa çıkmak, ortaya konmak KB

ar- fiil

47 · 8 tanık · 35 geçiş
  1. Aldatmak, kandırmak KTKuT2KB
  2. Yorulmak, usanmak KuT2AH
  3. aldandın, yanıldın Abh

aç- fiil

46 · 11 tanık · 218 geçiş
  1. açmak MaitManKB
  2. Gizli olanı açığa vurmak, söylemek, itiraf etmek KB
  3. Açıklamak, yorumlamak, anlatmak SekAbhKB
  4. açmak; anlayış vermek MaitKuT
  5. fethetmek, ele geçirmek KB
  6. Acıkmak, aç kalmak Mait

adnaġu isim

42 · 5 tanık · 26 geçiş
  1. Başkası, başka kişi, el; karşıtı MaitU
  2. başkasının canına kıymak UTövbe
  3. Atasözünde DLT

baz sıfat

42 · 5 tanık · 28 geçiş
  1. Bağımlı, tabi; boyun eğmiş KTKB
  2. Uyumlu, barış içinde ShoR
  3. Baz Kağan KTBK

aġırla- fiil

40 · 6 tanık · 97 geçiş
  1. Saygı göstermek, ağırlamak, hürmet etmek AbhKB2
  2. Değerli kılmak, yüceltmek KB2
  3. saygı gösterilmeye değer Mait

başsız sıfat

32 · 4 tanık · 9 geçiş
  1. Başsız, başı olmayan MaitDLT
  2. Başsız, önderi olmayan KB
  3. Asılsız, temelsiz Mait

artat- fiil

24 · 5 tanık · 28 geçiş
  1. Bozmak, yıkmak, heba etmek Mait2KuT
  2. Bozgunculuk etmek KuT
  3. bozan Mait

arı- fiil

24 · 5 tanık · 31 geçiş
  1. Temizlenmek, arınmak UKBAH
  2. Açılmak, dağılmak KB
  3. arınması olur U

Yöntem ve sınırlar

Tanımlar derlem bağlamlarından yazılırken her anlama derlemden tanık cümleler alınmıştır. Bu tanıkların her biri, derlemin kendi sözcüklemesi ve yazım katlamasıyla (ḳ/k, ġ/g, ḍ/d, ė/e) cümlelere geri eşleştirilir; sözcükler aynı sırada ve en çok üç sözcük arayla bulunmalıdır. Şu an 7.566 çok sözcüklü tanığın 6.792'i bir esere bağlandı. Rozetteki sayı, o eserden kaç tanık alındığını gösterir; rozete tıklayınca ilk tanık cümlesi açılır.

Sınır: Tanıklar tanım yazılırken seçildiği için bu dağılım sözcüğün derlemdeki bütün kullanımını değil, sözlükteki tanıklamayı yansıtır; az tanıklı anlamlar yanıltıcı olabilir. Sözcüğün bütün geçişlerine dayanan bağlam karşılaştırması için Tarihsel gelişim → eserler arası kullanım farkı bölümüne bakın. Liste, sözlüğe tanım eklendikçe kendiliğinden güncellenir.