Tes Yazıtı sözlüğü

Seslenme ya da acı, şaşkınlık bildiren ünlem: a!, ey!, ah! (“yekler uluġı a siziŋ ḳızıŋız…”, “… a ölüp bardı”).

Aç, karnı boş; tok karşıtı: “aç ne yimes, toḳ ne times” aç neyi yemez, tok neyi söylemez; “toḍurmadım açım toḳum” (yakınlarımın) açını tokunu doyurmadım.

Başka, diğer, öteki: “bar adın orunta sözlep” başka yerde söyleyip; “adın kişilertin tıdıġ bar” başka kişilerden engel var; “aḍın yol” başka yol.

Değerli kumaş, ipek; hazine: “tabġaç bodun sabı süçig, aġısı yımşaḳ” Çin halkının sözü tatlı, ipeği yumuşak; “bir tümen aġı, altun kümüş” on bin (top) ipek, altın gümüş.

Devirtmek, döndürmek; ayaklandırmak (?): “aġınturtı … uyġur ḳanım tutulmış” … devirtti, Uygur hanım yakalanmış.

Kırık bağlamda geçen, anlamı kesinleşmeyen biçim: “boz oq başın aḳıza …” Boz Ok başını …; ‘akıtarak, akın ederek’ anlamı düşünülebilir.

Sonra, bunun üzerine; böylece (Orhon ve Uygur metinlerinde cümleleri bağlar): “tarduş tölis bodunḳa bėrtim, ançıp bars yılḳa çıḳ tapa yondım” Tarduş-Tölis halkına verdi…

Adlı, … adında: “ay toldı atlıġ er” Aytoldı adlı bir er; “aşoḳ atlıġ sögüt” Aşoka adlı ağaç; “bėş türlüg anantiras atlıġ aġar tsuy” anantiras denen beş ağır günah; “sum…

Gitmek; bir yere varmak, ulaşmak: “anta kėrü barıp” oradan geri gidip; “yaġru barıp, üküş kişi ölt(ü)g” yaklaşıp çok kişi öldün; “teŋri yėrinte barġu yolug aç” tanrı yu…

Basmak, bastırmak, üstüne çökmek: “üze teŋri basmasar, asra yėr telinmeser” üstte gök çökmedikçe, altta yer delinmedikçe; “bastı ölüm aġtaru” ölüm bastırıp devirdi; “ed…

Baş, kafa: “başım kesmesüni keseyin tilim” başımı kesmesin diye dilimi keseyim; “til arslan turur … başıŋnı yiyür” dil aslandır, başını yer; “başları üze” başlarının üs…

Boyun eğmek, tabi olmak: “tabġaçḳa bazlanmış uyġur ḳaġan” Çin’e boyun eğmiş Uygur kağanı.

Bey, soylu, yönetici: “türük begler bodun, bunı eşidiŋ” Türk beyleri, halkı, bunu işitin; “begli bodunlıġ yoŋaşurtuḳin üçün” beylerle halkı birbirine düşürdüğün için; “…

İşaret, belirti, alamet: “ıḳi kırk kut buyanlıg irü belgüke tükellig” otuz iki kutlu belirtiye sahip; “bosuş ḳadġu belgüsi eŋire turur” kaygı ve tasa belirtisi inler du…

Bersil: bir boy adı: “ebdi bersil ḳadır ḳasar” Ebdi, Bersil, Kadır, Kasar (boyları).

Bilge, bilgili, akıllı: “biligsiz otın sen ay bilge ḳuta” ey bilge, bilgisizin derdine sen deva ol; “anıŋ ara bir bilge kişi” onların arasında bilge bir kişi; “bilge tu…

Yazı, yazılı şey; kitap, mektup: “bitip ḳoḍmış atın tirigke bitig” adını dirilere yazılı olarak bırakmış; “nom bitig” dinî kitap, sutra; “ilig me bitisü öz elgin bitig”…

Halk, kavim, ulus: “türük bodun, bunı eşidiŋ” Türk halkı, bunu işitin; “yir basruḳı taġ, boḍun basruḳı beg” yerin ağırlığı dağ, halkın ağırlığı beydir; “begli bodunlıg”…

Olmak; var olmak, meydana gelmek: “bir ök bol tidi, boldı ḳolmış ḳamuġ” ‘ol’ dedi, dilediği her şey oldu; “türk bodun yoḳ bolmazun tėyin, bodun bolçun tėyin” Türk halkı…

Boz, kır (renk): “boz atıġ binip tegdi” boz ata binip saldırdı; “özlüki boz at erti” kendi atı boz attı; “boz bulıt yorıdı” boz bulut ilerledi.

Anlamı kesinleşmeyen söz: “neçe yime kim bök ėşleri” (Kuran çevirisinde) Eyke (orman) halkı (?); “bök uluġ ḳaġan” Bök Ulug Kağan (?).

Bu (işaret zamiri ve sıfatı): “bu kün” bugün; “bu muntag bėş çöbik” bu böyle beş kötülük; “bularda birisi biriŋe yaġı” bunlardan biri öbürüne düşman; “bularıġ yime eḍgü…

(Köktürk yazıtlarında) buyruk: kağana bağlı yüksek görevli, komutan: “buyruk begler” buyruk beyleri; “iç buyruḳ” iç buyruk; “buyruḳı yeme bilge ermiş” komutanları da bi…

Çit, kazıklı çevre, ağıl ya da ordugâh çevirmesi: “örgin anta ėtitdim çıt anta toḳıtdım” tahtımı orada kurdurdum, çiti orada çaktırdım; “çıt tikdi örgin yaratdı” çit di…

(Tes yazıtında) bir boy ya da yer adı (kısmen onarılmış okuma): “ebdi bersil ḳadır ḳasar anta barmış” Ebdi, Bersil, Kadır Kasar oradan gitmiş.

Olmak, var olmak; bulunmak: “ne ersedin ermez seniŋ birlikiŋ” senin birliğin hiçbir şeyden değildir; “öz yaş kentü ürlüksüz meŋüsüz erür” ömür kendiliğinden kalıcı deği…

İki: “edgüli ayıġlı ėki türlüg ḳılınç” iyi ve kötü iki türlü eylem; “ėki ėrig udşuru sançdı” iki adamı kovalayarak mızrakladı; “inim kül tėgin birle eki şad birle” küçü…

İl, devlet, ülke; siyasi birlik ve halkı: “eçim ḳaġan ėli ḳamşaġ boltuḳınta” amcam kağanın ili sarsıldığında; “teŋride bolmış ėl ėtmiş bilge ḳaġan” gökte doğmuş, ili dü…

Anlamı kesinleşmeyen fiil biçimi (Tes yazıtı, kırık bağlam): “… elser ilgerü qoontı” … ileri kondu.

Düzenlemek, yapmak, kurmak; (ülkeyi) örgütlemek: “tört buluŋuġ ėtmiş yıġmiş yaymiş basmiş” dört yanı düzenlemiş, toplamış, yaymış, bastırmış; “teŋride bolmış ėl ėtmiş b…

Tanım henüz yazılmadı.

Tanım henüz yazılmadı.

İleri, doğuya doğru (yazıtlarda yön bildirir): “ėlgerü kün tuġsıkka birigerü kün ortusıŋaru” ileride (doğuda) gün doğusuna, güneyde gün ortasına doğru; “eçim ḳaġan birl…

Tanım henüz yazılmadı.

Tanım henüz yazılmadı.

Tanım henüz yazılmadı.

Tanım henüz yazılmadı.

Tanım henüz yazılmadı.

Tanım henüz yazılmadı.

Tanım henüz yazılmadı.

Tanım henüz yazılmadı.

Tanım henüz yazılmadı.

Tanım henüz yazılmadı.

Tanım henüz yazılmadı.

Tanım henüz yazılmadı.

Tanım henüz yazılmadı.

Tanım henüz yazılmadı.

Tanım henüz yazılmadı.

Tanım henüz yazılmadı.

Tanım henüz yazılmadı.

Tanım henüz yazılmadı.

Tanım henüz yazılmadı.

Tanım henüz yazılmadı.

Tanım henüz yazılmadı.

Tanım henüz yazılmadı.

Tanım henüz yazılmadı.

Tanım henüz yazılmadı.

Tanım henüz yazılmadı.

Tanım henüz yazılmadı.

Tanım henüz yazılmadı.

Tanım henüz yazılmadı.

Tanım henüz yazılmadı.

Tanım henüz yazılmadı.

Tanım henüz yazılmadı.

Tanım henüz yazılmadı.

Tanım henüz yazılmadı.

Tanım henüz yazılmadı.

Tanım henüz yazılmadı.

Tanım henüz yazılmadı.

Tanım henüz yazılmadı.

Tanım henüz yazılmadı.

Tanım henüz yazılmadı.

Tanım henüz yazılmadı.

Tanım henüz yazılmadı.

Tanım henüz yazılmadı.

Tanım henüz yazılmadı.

Tanım henüz yazılmadı.

Tanım henüz yazılmadı.

Tanım henüz yazılmadı.

Tanım henüz yazılmadı.

Tanım henüz yazılmadı.

Tanım henüz yazılmadı.

Tanım henüz yazılmadı.

Tanım henüz yazılmadı.

Tanım henüz yazılmadı.

Tanım henüz yazılmadı.

Tanım henüz yazılmadı.

Tanım henüz yazılmadı.

Tanım henüz yazılmadı.

Tanım henüz yazılmadı.

Tanım henüz yazılmadı.

Tanım henüz yazılmadı.

Tanım henüz yazılmadı.