Tanım
- Heva, nefsin isteği, tutku: “kereksizni ḳıldım havaḳa uḍup” hevaya uyup gereksizi yaptım; “uḳuşsuz kişiler ol … hava arzularḳa özin ḳılsa baş” akılsız kişi hevayı, arzuları kendine baş yapandır; “biziŋ bu özümiz ḫavaḳa bulun” bizim canımız hevaya tutsak; “havasın uḳuşḳa bulun ḳılmış er” hevasını akla tutsak etmiş kişi; “hawası uḍu ḳılsa barça işig” bütün işi hevasına uyarak yapsa. Tanıklar: KB5
- (Kur’an çevirisinde heva yazımıyla) nefsin arzusu, hevesi: “uḍtı hevasıḳa” hevasına uydu; “uḍarlar hevalarıŋa” hevalarına uyarlar; “ḳıldı taŋrısı hevasını” hevasını tanrı edindi. Tanıklar: KuT3
Bu maddenin anlamları farklı eserlerde tanıklanıyor. Anlam kayması listesi →
heva (KuT) ve hawa yazımları da bu maddede.
Derlemdeki bağlamlara bakılarak yazılmış özgün tanım (yazar: Claude (yapay zekâ)); güven: yüksek. Editör denetimi bekliyor.
Madde başı ve biçimler
Madde başı (sözcük başı): hava — yalın hâliyle 28 kez
Yazım değişkeleri (edisyonlara göre; ses değerleri farklı olabilir):
- havaḳa 10 (KB) · ḫavaḳa 1 (KB)
Çekimli biçimler (13):
Bağlamlar
Bütün geçişler (44) →KB Kutadgu Bilig
44 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KB 1174 | kereklig işim barça yirde ḳoḍup / kereksizni ḳıldım | havaḳa | uḍup |
| KB 1315 | kişi yası ḳolma özüŋ ḳılma yas / neçe eḍgülük ḳıl | hava | arzu bas |
| KB 1375 | özüŋ otḳa atma bu dünya üçün / | hava | boynı biçgil et özke öçün |
| KB 1438 | et öz ar u sürgen | havaḳa | bulun / bulun bolma bolsa özüŋni yulun |
| KB 1453 | iki öḍte ḳılma ḳayu erse iş / | hava | öwke kelse serip kısġu tiş |
| KB 2504 | biri beg sözini katıġ tutsa berk / ikinçi | havaḳa | uḳuş ḳılsa örk |
| KB 2793 | közin keḍ küḍezse tilin beklese / uḳuş birle arzu | havaġ | örklese |
| KB 3164 | biliglig uḳuşluġ tidüküŋ üçün / anı arzuladım | havaḳa | öçün |
| KB 3342 | hava | nefs boyunın sıġu keḍ katıġ / özüŋ ötrü bulsa tapuġda tatıġ | |
| KB 3343 | negü tir eşitgil saḳınuḳ kişi / | hava | birle bolmaz bütün din işi |
| KB 3345 | havaḳa | bolu birse tutġun bolur / et öz arzu bulsa mini ḳul ḳılur | |
| KB 3346 | havaḳa | basıḳma uḳuş birle kes / et öz baş kötürse bilig birle bas | |
| KB 3639 | negü tir eşitgil özin basmış er / | hava | boynı yençip özin tutmış er |
| KB 3641 | biliglig tise bolmaġay ol kişig / | hawası | uḍu ḳılsa barça işig |
| KB 3644 | uḳuşsuz kişiler ol ol ay ḳadaş / | hava | arzularḳa özin ḳılsa baş |
| KB 3937 | bu aymış sözüm çın erürmü köre / çın erse | hava | bas berü kel tura |
| KB 3994 | havaḳa | bulun bolma köndür köŋül / kişike ḳatılġıl yorıġıl amul | |
| KB 4561 | ḳamuġ eḍgülükke tegeyin tise / et özni ḳısa tut | havanı | basa |
| KB 4709 | tükel belgülüg bil kişi ḳutsuzı / karıp yügrür erse | havası | uḍu |
| KB 4736 | bu kün ḳoḍmaġınça | hava | arzular / yarın bulġu ermez özüm eḍgüler |
| KB 4909 | biziŋ bu özümiz | ḫavaḳa | bulun / yawalıḳḳa öḍlek keçip bardı kün |
| KB 4911 | hava | nefs yaġı ol ḳalı bulsa küç / yetürgey siziksiz saŋa eski öç | |
| KB 4912 | hava | nefs tirilse ölür bu köŋül / köŋül ölse ta‘at ḳalur ay oġul | |
| KB 4913 | biziŋ köŋlümiz öldi bolġa bu kün / | hava | nefs me ḳıldı boyun keḍ yoġun |
| KB 5196 | uḳuş birle işle ḳamuġ işlerig / | havaḳa | basıḳma köŋül tut tirig |
| KB 5403 | ḳatıġlan uḳuş birle basġıl | hava | / havaḳa basıḳsa bolur er yaya |
| KB 5403 | ḳatıġlan uḳuş birle basġıl hava / | havaḳa | basıḳsa bolur er yaya |
| KB 5411 | negü tir eşitgil özin bilmiş er / | havasın | uḳuşḳa bulun ḳılmış er |
| KB 5472 | havaŋnı | uḳuş birle basġıl utup / bu nefsiŋ bilig birle yençgil tutup | |
| KB 5473 | negü tir eşitgil bilig birgüçi / bilig birle nefsig | havaġ | basġuçı |
| KB 5474 | et öz tüz tilese hava boynısı / | hava | ölsa könlür et öz ergisi |
| KB 5475 | ḳatıġlan | havaḳa | bulun bolmaġıl / hava nefs ikigün bu din oġrısı |
| KB 5475 | ḳatıġlan havaḳa bulun bolmaġıl / | hava | nefs ikigün bu din oġrısı |
| KB 5759 | sen emdi tükel dünya devlet yidiŋ / köŋül bastıŋ arzu | hava | beklediŋ |
| KB 6079 | elig ḳısġa tuttum tawar tirmedim / | hava | arzularḳa köŋül birmedim |
| KB 6097 | hava | basġıl öwkeŋ kelir erse yıġ / et öz egri yolḳa barır erse yıġ | |
| KB 6118 | tilek arzu sürme | havaŋnı | yıḳın / kişig soŋdamaġıl tiliŋ ḳıl aḳın |
| KB 6161 | hava | bas uḳuş birle nefs boynısı / bu ol er nişanı uḳuş belgüsi | |
| KB 6257 | bu ḳalmış tiriglik yawa ḳılmaġu / | hava | arzularḳa köŋül birmegü |
| KB 6354 | hava | arzularḳa bolur erse erk / buşup öwke kelse özin tutsa berk |
Aynı gövdeden maddeler
“hava” ile başlayan öteki madde başları (türevler ve birleşikler; biçimsel benzerlik, köken ilişkisi kesin değildir).