Derlem sözlüğü

(Kur’an çevirisinde, Arapça hā) işte, hey: “ha sizler ha bular tartıştıŋız olardın” işte siz, onları savundunuz.

Hac, Kâbe’yi ziyaret ibadeti: “hac erse tilekiŋ kerek neŋ tawar” dileğin hac ise mal gerekir; “çıġaylar hacı ḳıl aḍına namaz” yoksulların haccını, cuma namazını kıl.

Hacet, ihtiyaç, dilek: “saŋa hacetim bu körü bir munı” sana dileğim şudur; “ıdur men sini kör bu hacet üçün” seni bu iş için gönderiyorum; “maŋa anıŋ içinde hacetler öŋ…

Hacı, hac ibadetini yapan: “ḳıldıŋız mu hacilarḳa suw içürmekni” hacılara su içirmeyi mi (Tanrı’ya inananın işi gibi) saydınız.

Haciplik, saray kapısını yönetme görevi: “ULUĠ ḪACİBLIḲḲA NEGÜ TEG ER KEREKİN AYUR” büyük hacipliğe nasıl bir adam gerektiğini söyler; “tapuġlarda artuḳ bu yinçke tapuġ…

Söz, konuşma, sohbet: “oḳımaḳ yoḳ sizke hiç hadis” (yemekten sonra) söze dalmak için oturmayın.

Anlamı kesinleşmeyen söz (KB, beyin nitelikleri sayılırken; heybet ‘korku uyandıran saygınlık’ olmalı): “ikinçi ha‘ifet kerek çın bütün / boḍun bulsa inçlik” ikincisi g…

Hekim, bilge, filozof: “ḫaḳimlerke hikmet asıġ ḳılmadı” bilgelere hikmet fayda vermedi; “yime yaḳşı aymış otaçı ḫakim” hekim, bilge de güzel söylemiş; “anın tezginür kö…

Hak, gerçek, doğru: “keldi saŋa haḳdın” sana gelen haktan; “biligsizke haḳ söz tatıġsız erür” bilgisize doğru söz tatsızdır; “bil ol haḳ rėsul” bil ki (o) hak peygamber.

Haksız, haksızca: “boynaġuluḳ ḳıldı ol hem anıŋ süleri yer içinde haḳsızın” o ve askerleri yeryüzünde haksız yere büyüklendiler.

Halim, yumuşak huylu: “rė‘iyyėtḳa müşfiḳ sėlim til halim” halka şefkatli, dili yumuşak, halim.

Halimlik, yumuşaklık, sabır: “yalınlansa tutnup ġazab hiḳd otı / halimlıḳ suvın saç ol otnı öçür” öfke, kin ateşi alevlenirse yumuşaklık suyunu serp, o ateşi söndür.

Helva, tatlı: “ḳarın toḍsa arpa ya halva bir ol” karın doyduktan sonra arpa ya da helva birdir; “şeker halva yigli ya arpa üyür” şeker, helva yiyen de arpa darısı (yiye…

Haman, Firavun’un veziri: “körkitgey-miz firʿavnḳa hamannı” Firavun’a, Haman’a göstereceğiz; “ey haman balçıḳ üze … ḳılġıl maŋa … köşk” ey Haman, çamur üzerine … bana b…

Hamt, Tanrı’ya övgü: “tesbih ayurlar iḍileriŋe hamd aytu” Rablerini hamd ile tesbih ederler; “ilahi üküş hamd ayur men saŋa” Tanrım, sana çok hamd ederim.

Hamiyet, gayret, tutkulu öfke: “ḳıldı anlar kim tandılar köŋülleri içre hamiyet / öwke” kâfirler gönüllerine hamiyet, öfke koydular; “uluġ tutsa hamyet kör arslanlayu” …

Haram, dinen yasak: “haram ḳıldımız olar üze arıġlar” onlara temiz şeyleri haram kıldık; “helal ḳılurlar anı bir yıl haram ḳılurlar anı bir yıl” onu bir yıl helal, bir …

(Kur’an çevirisinde) harem, dokunulmaz kutsal bölge: “ornatmadımız mu olarnı harem yeriŋe ḳorḳunçsuz” onları güvenli bir harem yerine yerleştirmedik mi.

Rakip, oyun eşi: “yana nerd-ü şatranc bilir erse keḍ / harifleri andın ulır erse keḍ” tavla, satranç bilirse iyi; rakipleri ondan inlerse iyi.

Hırslı, açgözlü: “haris toḍmaz ajun neŋini tirip” hırslı, dünya malını toplayarak doymaz; “harislıḳnı ḳoḍur haris er ḳaçan ölüp yatsa” hırslı kişi ancak ölüp yatınca hı…

Hırs, açgözlülük; aşırı istek: “harislıḳ ma erke yavuz ḫaslėt ol” hırs da insan için kötü huydur; “harislıḳ soŋı ġam ökünç hasrėt ol” hırsın sonu gam, pişmanlık, hasret…

(Kur’an çevirisinde) teşvik, kışkırtma; “hariş ḳıl-” teşvik etmek: “hariş ḳılġıl müʾminlerni” müminleri (savaşa) teşvik et.

Harun peygamber, Musa’nın kardeşi: “aydı musa ḳadaşı harunḳa: ḫalife bolġıl maŋa” Musa kardeşi Harun’a ‘yerime geç’ dedi; “bėrdimiz aŋar … ḳarındaşı harunnı yalawaç” on…

Haset, kıskançlık: “azu hased mü ḳılurlar boḍunḳa” yoksa insanlara haset mi ediyorlar; “kendü hased ḳılur siz bizke” siz bizi kıskanıyorsunuz.

Hasret, iç yanması, pişmanlık: “harislıḳ soŋı ġam ökünç hasrėt ol” hırsın sonu gam, pişmanlık, hasrettir; “saŋa hasrėt ol tek tutup turduḳuŋ” saklayıp tuttuğun sana has…

Haşmet, heybet, azamet: “isizlerke haşmet siyaset kerek” kötülere heybet ve ceza gerekir; “yülüg ersig erniŋ bolur haşmeti” yiğit, cesur kişinin heybeti olur; “bu haşme…

Heva, nefsin isteği, tutku: “kereksizni ḳıldım havaḳa uḍup” hevaya uyup gereksizi yaptım; “uḳuşsuz kişiler ol … hava arzularḳa özin ḳılsa baş” akılsız kişi hevayı, arzu…

Hayırhahlık, bağlılık, sevgi: “bölek ıḍdım anı şahımḳa men ök / havadarlıḳımnı tükel bilsü tip” bağlılığımı tam bilsin diye onu şahıma armağan gönderdim.

Anlamı kesinleşmeyen söz (KB, ölümün yıktığı şeyler sayılırken): “ölüm buzdı barça turu ḳaldı hay” ölüm hepsini yıktı, (geriye) ‘vah’ kaldı (acınma ünlemi olabilir).

Hayat, yaşam: “hayatla şükür ḳılġu emdi üküş” hayat (verdiği) için şimdi çok şükretmeli.

Aybaşı: “bolsam hayz çöpreki unutulmış” unutulmuş bir aybaşı bezi olsaydım.

Hazan, güz, yaprak dökümü: “yaruḳ yaz teg erdim tümen tü çiçeklig / hazanmu tüşüttüm ḳamuġnı ḳurıttım” binlerce türlü çiçekli aydınlık bahar gibiydim; hazan mı düşürdüm…

Sakınma; (ünlem) sakın: “bor içme zinaḳa ḳatılma hazer” şarap içme, zinaya karışma, sakın.

Hazır, orada bulunan: “ançada bolmadım olar birle hazır” onlarla birlikte (savaşta) hazır bulunmadım; “uluġ kün hazır bolmaḳdın” büyük günde hazır bulunmaktan; “ermez e…

Helak, yok olma; “helak ḳıl-” helak etmek, “helak bol-” helak olmak: “helak ḳılmaḳ üçün kafirlerni” kâfirleri yok etmek için; “bu ögür helak bolmışlar ol” bunlar helak …

Helak, yıkım: “ermez firʿavnnıŋ keydi meger helaḳliḳ içinde” Firavun’un hilesi yıkımdan başka bir şey değildi; “anlar kim tandılar helaklik olarḳa” kâfirlere yıkım olsu…

Helal, dinen serbest: “helal ḳıldı sizke ol kim anda aḍın” bunların dışındakileri size helal kıldı; “sorarlar saŋa: nė neŋ helal ḳılındı olarḳa” onlara nelerin helal kı…

Ve, hem, da: “boyun suŋlar taŋrıḳa hem yalavaçḳa” Tanrı’ya ve peygambere itaat edin; “sınadımız olarnı eḍgülükler birle hem yawuzluḳlar birle” onları iyiliklerle ve köt…

Anlamı kesinleşmeyen söz (Kur’an çevirisi, Mümin 5, hemmet ‘niyetlendi’ karşılığında): “ögürler olarda kiḍin oġradı heme ḳamuġ ümmet yalavaçlarıḳa tutsalar anı” onlarda…

Daima, hep, her zaman: “hemişe köz tutar sen ḫiyanetleri üze” onların hainliklerini hep göreceksin; “kerekmez kim nikah ḳılsa siz anıŋ cüftlerini anda kiḍin hemişe yaʿn…

Hendese, geometri, ölçme bilimi: “bilir erse saḳış yime hendese” hesap ve geometri bilirse; “kerek hendese saḳışı tutsa sen” geometri hesabını tutman gerekir; “körü bar…

Her: “ėgėr bilse kaşġar tilin hėr kişi” Kaşgar dilini her kişi bilse; “bilip tutsa her kim ėdibniŋ sözin” her kim Edip’in sözünü bilip tutarsa; (KuT’ta “her ayine”) şüp…

(Kur’an çevirisinde, Farsça) elbette, şüphesiz, mutlaka (inne karşılığı): “her-ayine yanut bėrür taŋrı şükr ḳılġanlarḳa” Tanrı şükredenleri mutlaka ödüllendirir; “her-a…

Asla, hiçbir zaman (olumsuzla): “kimni kim yıratsa taŋrı hergiz bulmaġay sen aŋa yariçi” Tanrı’nın lanetlediğine asla yardımcı bulamazsın; “hergiz bolmaġam yariçi yazuḳ…

Hazine; (Kur’an çevirisinde) harcama, infak; “hezine ḳıl-” (Tanrı yolunda) harcamak, infak etmek: “anlar kim hezine ḳılurlar kėŋlik halde hem tarlıḳ halde” bollukta da …

Hediye, armağan: “bulıt hėdye ḳılsa uşaḳ ḳatreni” bulut ufacık damlayı hediye etse; “ḳabul ḳılsa taŋ yoḳ bu az hėdyeni” bu küçük hediyeyi kabul etse şaşılmaz; “saŋa hėd…

Şaka, hafif söz, değersiz söz: “nėvadir süzük az bolur hėzl üküş” nadir, arı söz az olur, boş söz çok.

Hırs, açgözlülük: “aya hırs idisi harislıḳ nerek” ey hırs sahibi, hırs neye gerek.

Perde, örtü: “tileŋ olardın hicab arḳasında” onlardan perde arkasından isteyin.

Hicret, göç: “kim kim çıḳsa öz ėwindin hicret ḳılġanın taŋrıḳa yalavaçıŋa” kim Tanrı’ya ve peygambere hicret ederek evinden çıkarsa.

Hiç, hiçbir (olumsuzla): “hiç ziyan ḳılmaġay taŋrıḳa nerse” Tanrı’ya hiçbir zarar veremez; “yėtmiş yolı hiç yarlıḳamaz taŋrı olarḳa” yetmiş kez (istesen de) Tanrı onlar…

Hikmet, bilgelik: “bėrdimiz ibrahim boḍnıḳa bitigni hikmetni” İbrahim soyuna kitabı ve hikmeti verdik; “bėrdimiz aŋar hikmetni kesmek ḫitabnı” ona hikmet ve kesin söz v…

Kin: “yalınlansa tutnup ġazab hiḳd otı” öfke ve kin ateşi tutuşup alevlenirse.

Hile, düzen, çare: “ḳamuġ neŋke hile itig çare bar” her şeyin bir çaresi, düzeni vardır; “bu törtünç kerek alçı hile bilir” dördüncüsü, hileli ve düzen bilen olmalı; “e…

Hilim, yumuşaklık, sabır: “kėrėm bir bina teg aŋar hilm ul ol” cömertlik bir yapı gibidir, yumuşaklık onun temelidir; “ya bustan teg ol hilm kėrėm al gül ol” ya da yumu…

(Maitrisimit’te) Himavat, Himalaya dağları: “himavanti tagnıŋ yıŋaḳınta bagirati atlıg ögüz kıdıġınta” Himalaya dağlarının yanında, Bhāgīrathī adlı ırmağın kıyısında.

Himmet, yüksek gaye, gayret: “siyaset ḳılur erdi himmet bile” himmetle siyaset yapardı; “kerek erke himmet mürüvvet teŋi” insana himmet ve mürüvvet bir arada gerekir; “…

Hintli, Hint (hükümdarı): “ḳayu ray-i hindi ḳayu ḳaysarı” kimi Hint racası, kimi Kayser.

Hintli (köle ?) (KB, tek tanık): “kerek hindu bolsun kümüş yuluġı” gümüş fidyesi Hintli bile olsa (verilmeli ?).

(Maniheist tövbe kalıbında, Orta Farsça) bağışla; hep “manastar hirza” günahımı bağışla: “man astar hiza baştın berü adakka tegi okıdım” ‘günahımı bağışla’ (duasını) ba…

Hesap; (ahirette) hesap görme: “ol taŋrı terk hisab ḳılġan” Tanrı hesabı çabuk görendir; “terkletgil bizke hisabımıznı hisab künide burun” hesap gününden önce payımızı …

Hisar, kale: “olarnıŋ hisarları taŋrıdın” kaleleri (onları) Tanrı’dan (koruyacak); “ḫisarḳa yaḳın turma ay köŋli tüz” ey gönlü doğru, kaleye yakın oturma.

Hoca, unvan: “Büyük Emir Arslan Hoca Tarhan” (AH ek beyitlerinin başlığı).

Huneyn (savaşı): “huneyn kün bu ne-erse ançada ḫoş keldi sizke üküşlüküŋüz” Huneyn gününde çokluğunuz hoşunuza gitmişti.

(Kur’an çevirisinde) harfler (sure başı harfleri): “bu huruflar haḳḳı” bu harfler hakkı için.

Akıl, zihin, şuur; hep “uḳuş huş”: “uḳuş huş yititip sözümni aŋa” aklını, şuurunu bileyip sözümü an; “ol ol ‘aḳl uḳuş huş ḫirėdḳa mėkan” o, akla, anlayışa, şuura, zekây…

Hüccet, kanıt, delil: “ḳıldımız sizke olar üze hüccet belgülüg” size onlara karşı açık bir delil verdik; “ey boḍun çın-oḳ keldi sizke hüccet iḍiŋizdin” ey insanlar, siz…

Delilsiz, kanıtsız: “tartışurlar allahnıŋ ayatları içinde hüccetsizin” Tanrı’nın ayetleri hakkında delilsiz tartışırlar.

Hüküm, yargı; buyruk: “ḳaçan hükm ḳılsa siz boḍun ara kim hükm ḳılsa siz könilik birle” insanlar arasında hükmettiğinizde adaletle hükmedin; “anıŋ içinde taŋrınıŋ hükmi…

Hüner, erdem, beceri: “hünėr birle dėvlėt birikmekliki bulunmaz” hüner ile devletin birleşmesi bulunmaz; “ne yazdı ajunḳa bu sahib hünėr” bu hüner sahibi dünyaya ne suç…

Hünerli, erdemli: “hünėrlıġḳa ajun vėfasızraḳ ol” dünya hünerliye karşı daha vefasızdır; “neçe pür hünėrlıġda bir ‘ayb bolur” nice hünerlide bir kusur olur.

Hünersiz, beceriksiz: “hünėrsızḳa mundın cėfa azraḳ ol” hünersize bundan (gelen) eziyet daha azdır.

Hürmet, saygı: “yana eḍgüke tutçı hurmet kerek” iyiye ise daima saygı gerek; “aŋar ḳılġu ḫurmet aġırlıḳ ḳamuġ” ona herkesin saygı ve ikram göstermesi gerekir; “bu haşme…

Anlamı kesinleşmeyen söz (Maniheist metin, Farsça kökenli olmalı): “bitigeçi oglan eŋ ilki üküş emgek körür ken hweşte bolur” yazı öğrenen çocuk önce çok zahmet çeker, …

(Maitrisimit’te) Haimavata, bir yakşa (cin) beyinin adı: “sadaġari hymavati purnaḳi bular üçegü kök kalıḳdaḳı yolça uça kelip” Sātāgira, Haimavata, Pūrṇaka, bu üçü göky…

Anlamı kesinleşmeyen söz (KB, ayrılık şiirinde): “közümkemü kömür özüm ḫab içeyi” gözüme mi (uyku) … kendim … içeyim (uyku ya da hap anlamı düşünülebilir).

Haber: “oḳıġıl olar üze ademnüŋ iki oġlı ḫaberini sezaça” onlara Âdem’in iki oğlunun haberini gerçeğiyle oku; “kelmez mü olarḳa anlarnıŋ ḫaberi olarda burun” onlara, ke…

(Kur’an çevirisinde, Tanrı’nın sıfatı) Habîr, her şeyden haberdar: “ol taŋrı erür bilgen ḫaberli” Tanrı bilen, haberdar olandır.

Habeş, Habeşistanlı (kara tenin benzetmesinde): “ajun boldı zengi ḫabeş ḳırtışı” dünya Zenci, Habeş derisi (gibi kara) oldu; “ajun meŋzi boldı ḫabeş ḳırtışı” dünyanın y…

Habib, sevgili; Hz. Muhammed’in sanı: “ḫabib sawçı yolı mini yetteçi” Sevgili peygamberin yolu beni götürür; “bular ehl-i beyt ol ḫabibḳa ḳadaş” bunlar Sevgili’nin ehl-…

Hacip, saray kapısını ve teşrifatı yöneten görevli (KB’de Küsemiş): “iligke yaḳın has ḫacib erdi bir” hükümdara yakın bir has hacip vardı; “körü aldı ḫacib orun birdi t…

Had, sınır, ölçü; “haddin keç-” haddi aşmak: “kim kim ḳılsa ol haddin keçmek küçün” kim bunu haddi aşarak, zorbalıkla yaparsa; “üküş olardın … yer içinde haddin keçgenl…

Hakan, hükümdar (KB’de Buğra Han için): “ayur körmediŋmü bu ḫaḳan yüzin” der: bu hakanın yüzünü görmedin mi; “ajun tındı ornap bu ḫaḳan üze” dünya bu hakanın (tahta) ye…

Hakikat, gerçek; gerçekten: “ḫaḳiḳat munı bil ay ay toldı sen” ey Aytoldı, bunu gerçekten bil; “hakikat körü barsa tıldaġ turur” gerçek bakılırsa sebep budur; “mėcaz bo…

Hakku’l-yakîn, kesin gerçek (Tanrı’ya hitap): “ay iç taş biligli ay ḫaḳḳu'l-yaḳin / közümde yıraḳ sen köŋülke yaḳın” ey içi dışı bilen, ey kesin gerçek; gözümden uzaksı…

Hâl, durum: “bu ay toldı halin eşitti ilig” hükümdar Aytoldı’nın hâlini işitti; “negü ḳaḍġu tegdi ne erki ḫalıŋ” ne dert dokundu, hâlin nedir; “negü erki ḫalim ölümde k…

Halayık, yaratıklar, insanlar: “törütti ḫalayıḳ öḍ öḍlek bu kün” yaratıkları, zamanı, bugünü yarattı; “bir ança yarutmış ḫalayıḳḳa ol” (yıldızlar) bir kısmı yaratıklara…

(Kur’an çevirisinde) sonradan gelen nesil; yerine konan şey: “soŋ ḳaldı olarda kiḍin yawuz ḫalf” onlardan sonra kötü bir nesil geldi; “ol taŋrı ḫalf yanut bėrür aŋa” Ta…

Anlamı kesinleşmeyen söz (U II, kötü ruhlar listesi): “ḫalınçu aslıġlar” … yiyenler (artık ?).

Boş, ıssız; yalnız: “ewin ḳıldı ḫali irikti özün” evini boşalttı, yalnız kaldı; “ḳaçan ḫali bolsalar ısrurlar siziŋ üze ernekleri uçını” yalnız kaldıklarında size parma…

Halife, birinin yerine geçen: “ḫalife bolġıl maŋa boḍnum içinde” kavmim içinde benim yerime geç; “nėme yawuz ḫalife bolduŋuzlar maŋa mėnde kidin” benden sonra yerime ne…

Halik, Yaratan: “törütügli ḫaliḳ ne ḳolsa ḳılur” yaratıcı Halik ne dilerse yapar; “anı ne ḫalayıḳ sever ne ḫaliḳ” onu ne halk sever ne Yaratan.

Halis, arı, ihlaslı: “meger taŋrınıŋ ḫalis ḳulları” Tanrı’nın ihlaslı kulları hariç; “biz ḫalis ḳıldımız olarnı ḫalislıḳı birle” onları halis bir niteliğe ayırdık.

Halk, insanlar; yaratıklar: “yula erdi halḳḳa ḳaraŋḳu tüni” halka karanlık gecesinde kandil idi; “neçe bolmasa ḫalḳḳa mindin asıġ” benden halka fayda olmasa da; “ol ol …

(Kur’an çevirisinde) şarap: “arıḳlar ḫamrdın tatlıġ içgenlerke” içenlere lezzet veren şarap ırmakları.

Han, hükümdar, kral: “d(a)rmaruçi atlġ ilig ḫan erken” Dharmaruci adlı hükümdar iken; “upaşati ilig ḫannıŋ töpüsinte” Upoṣadha kralın başında; “béş yıŋaqlartaqı luu ḫan…

(U II’de) nerede, hangi yerde (ḳanyu yazımı olmalı): “ḫanyuda törüyür tėp … titrü saġınıp” nerede doğar diye iyice düşünüp.

Anlamı kesinleşmeyen söz (TT, fal kitabı): “altunluġ yinçülüg ḫap yėrte yatıp yürür erki sn” altınlı, incili … yerde yatıp yürüyorsun.

(Kur’an çevirisinde, Farsça) hor, aşağılanmış, zelil: “kigrülgeyler tamuġḳa ḫ˅ar bolup” zelil olarak cehenneme girecekler; “aḫiret ʿazabı ḫ˅ar ḳılġanraḳ” ahiret azabı d…

Harap, yıkık: “ḳamuġ abadannıŋ ḫarab ol soŋı” her mamurun sonu harabeliktir; “abadan ḫarab boldı mėscid” mamur mescit harap oldu.