Tanım
- Can, ruh, hayat: “yuluġ ḳıldı malı teni canını” malını, bedenini, canını feda etti; “aḳı ol yuluġ ḳılsa canın tenin” cömert, canını ve bedenini feda edendir; “siziksiz ölüm bir kün aḫır kelir / tirilmiş bu canlıġ canın alġalır” ölüm şüphesiz bir gün gelir, dirilmiş bu canlının canını alır; “sewüg neŋ bu can canda yigrek sewüg” sevgili şey bu candır, candan daha sevgili (bir şey yoktur). Tanıklar: KB4
- (Kur’an çevirisinde) ruh: “anlar kim canlar aldı olarnıŋ ferişteler” meleklerin canlarını aldığı kimseler; “ḳaçan … çıḳsa canları olar kafirler” canları kâfir olarak çıkınca; “arıġ Can yaʿni Cibril” Kutsal Ruh, yani Cebrail. Tanıklar: KuT3
- Sevgi ve hitap sözü: “ay can” ey can(ım), ey sevgili; “‘aziz cannı bek tut” aziz canı sıkı koru. Tanıklar: KB2
Bu maddenin anlamları farklı eserlerde tanıklanıyor. Anlam kayması listesi →
canın ve canıŋ ayrı madde olarak kalmıştı; burada toplandı.
Derlemdeki bağlamlara bakılarak yazılmış özgün tanım (yazar: Claude (yapay zekâ)); güven: yüksek. Editör denetimi bekliyor.
Madde başı ve biçimler
Madde başı (sözcük başı): can — yalın hâliyle 86 kez
Çekimli biçimler (18):
Bağlamlar
Bütün geçişler (95) →KB Kutadgu Bilig
95 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KB 52 | yuluġ ḳıldı malı teni | canını | / yalawaç sewinçi tiledi köni |
| KB 336 | eşitgil negü tir biliglig kişi / biliglig sözi çın sewüg | can | tuşı |
| KB 990 | biliglig kişiler et öz yawrıtur / bilig birle awnur | canın | semritür |
| KB 1231 | seniŋ | canıŋı | bir baġırsaḳ iḍi / maŋa birsü ḳaḍġun mini ḳoḍmadı |
| KB 1423 | bayusa tileki bulunsa tükel / tüketür tiriglik uçup | can | yırar |
| KB 1520 | yaruḳ | can | üzüldi tünerdi küni / bayat atı birle kesildi tını |
| KB 1522 | bolup toġmaduḳ teg yitip bardı | can | / ajunda atı ḳaldı belgü nişan |
| KB 1525 | ḳuruġ ḳaldı ḳalbüd uçup barsa | can | / bayat bildi ḳança barır erse can |
| KB 1555 | atam | canı | boldı iligke yuluġ / yuluġ ḳılsu teŋri saŋa bu ḳuluġ |
| KB 1728 | taḳı munda yigrek ayur kör uḳuş / baġırsaḳḳa | can | birse ermez üküş |
| KB 1768 | ḳapuġdaḳı er at kiçig ya uluġ / taŋuḳ tuttı barça ḳılıp | can | yuluġ |
| KB 1919 | ḳulı | can | sızurġu awınsa begi / ḳalı yetlür erse bu ḳulnuŋ ögi |
| KB 2163 | bütün | can | üzülse umunç tut uluġ / bayat birge eḍgüke eḍgü yoluġ |
| KB 2404 | er at körse ötrü sewinçlig bolur / yaġı oġrı bolsa sewüg | can | birür |
| KB 2432 | haciblar özele bu bolsa uluġ / baġırsaḳlıḳın ḳılsa | canın | yuluġ |
| KB 2529 | ḳapuġ başlar er keḍ baġırsaḳ kerek / teni | canı | birle tapuġsaḳ kerek |
| KB 2746 | sewüg neŋ bu | can | canda yigrek sewüg / kümüş altun ol canda keḍrek sewüg |
| KB 2746 | sewüg neŋ bu can canda yigrek sewüg / kümüş altun ol | canda | keḍrek sewüg |
| KB 2831 | baġırsaḳ tapuġçı bütün çın kişi / begiŋe yuluġlar et öz | can | başı |
| KB 2853 | ḳamuġda ‘azizrek bu canıŋ ‘aziz / ‘aziz | cannı | bek tut uzatma sözüŋ |
| KB 2909 | ḳayu neŋke kirse kişi emgeki / sewüg boldı ol neŋ sewüg | can | köki |
| KB 2931 | iḍişçi ya aşçı yig erse ḳalı / anıŋ yası | can | kör tiriglik ulı |
| KB 2980 | kişi eḍgülükke sewüg | can | birür / bir eḍgü yanutı on eḍgü ḳılur |
| KB 3059 | et öz | can | yuluġlar meniŋ işime / du‘a arturur bu keçer yaşıma |
| KB 3758 | bu tört neŋ maŋa bir saŋa tapnayın / sewüg | can | yuluġlap özüm itneyin |
| KB 3781 | orunçaḳ turur bu sewüg can revan / orunçaḳ yana bir kötürmez bu | can | |
| KB 3987 | neçe miŋ tapuġçı tapındı yılın / çıḳar | can | öḍinde yitürdi yolın |
| KB 4265 | yaġı bolsa işiŋ öŋer | canıŋa | / ya tirmiş yumıtmış anuḳ malıŋa |
| KB 4270 | yaġıŋ boldı erse et öz | can | küḍez / yaġılıġ kişiler ḳutulmaḳı az |
| KB 5056 | selam ol kişike iminlik aman / selam ḳılsa ötrü imin boldı | can | |
| KB 5383 | negü asġı aḫır ajun tirdüküŋ / ecel | can | tirer kör üzer bu köküŋ |
| KB 5483 | er at köp ḳalın tut sewindür sene / sewüg | cannı | birgey saŋa bir küne |
| KB 5793 | yuluġ ḳıl aŋar emdi | canıŋ | teniŋ / uḍıp yatma tün kün işin ḳıl anıŋ |
| KB 5978 | ÖGDÜLMİŞ CEVABI OḌĠURMIŞḲA / / yanut birdi ögdülmiş aydı ay | can | / tirig bolsa yalŋuḳ yorır ig toġan |
| KB 6100 | kişi öḍrümi kör kişini yular / sewüg | can | yuluġlap sewinçin tiler |
| KB 6239 | baġışlasu teŋri anıŋ | canını | / ḳoratmasu andın eti ḳanını |
| KB 6290 | toġuġlı ölür ök sewüg | can | barur / kerek beg kerek ḳul ne sawçı ḳalur |
| KB 6296 | bayat birdi erdi aŋar can revan / yana yandru aldı çıḳıp bardı | can | |
| KB 6525 | tiriglikke tatġı süçig | can | sewinçi / yigitlik teg eḍgü yoḳ ermiş ayıttım |
| KB 6574 | iḍim muŋa tegdim vefasızḳa tuştum / vefalıḳ kim erki sewüg | can | bireyi |
Aynı gövdeden maddeler
“can” ile başlayan öteki madde başları (türevler ve birleşikler; biçimsel benzerlik, köken ilişkisi kesin değildir).