Tanım
- Çıkarmak, dışarı çıkarmak; bir yerden sürmek: “iḍimiz çıḳarġıl bizni bu uluşdın” Rabbimiz, bizi bu ülkeden çıkar; “tileyürler kim çıḳarsalar sizni yeriŋizdin” sizi yurdunuzdan çıkarmak isterler; “keldiŋ mü bizke çıḳarġuŋ üçün bizni öz yerimizdin” bizi yurdumuzdan çıkarmak için mi geldin; “yatıḳ ewḳe ıḍma çıḳarma tişig” kadını yabancı eve gönderme, dışarı çıkarma. Tanıklar: KuT3KB
- Ortaya çıkarmak, meydana getirmek: “teŋizdin çıḳarmasa yinçü kişi” insan denizden inciyi çıkarmasa; “ölügdin tirig hem tirigdin ölüg çıḳarur” ölüden diriyi, diriden ölüyü çıkarır; “ḳarınḳa süçig kirse çıḳrur sözüg” karına şarap girerse sözü (dışarı) çıkarır; “andın çıḳarur-miz sizni aḍın yolı” sizi oradan bir kez daha çıkaracağız. Tanıklar: KB2AH
- (Sözü) ağızdan çıkarmak; (bir şeyi) gönülden atmak: “tiliŋde çıḳarma yaraġsız sözüŋ” dilinden uygunsuz söz çıkarma; “köŋüldin çıḳarġıl tavar suḳluḳın” mal hırsını gönlünden çıkar. Tanıklar: KBAH
çıḳarma, çıḳarġaymiz, çıḳarġuŋ, çıḳarurmiz, çıḳrur biçimleri burada toplandı.
Derlemdeki bağlamlara bakılarak yazılmış özgün tanım (yazar: Claude (yapay zekâ)); güven: yüksek. Editör denetimi bekliyor.
Madde başı ve biçimler
Madde başı (sözcük başı): çıḳar- — yalın hâliyle geçmiyor (fiil gövdesi)
Çekimli biçimler (25):
Bağlamlar
Bütün geçişler (71) →KuT Kur’an Tercümesi Rylands Nüshası
40 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Ku. T. 26/43a1 | … ler erenlerdin hem uraġutlardın hem oġlanlardın anlar kim ayurlar: iḍimiza | çıḳarġıl | bizni bu uluşdın küç ḳılıġlı anıŋ boḍnı ḳılġıl bizke seniŋüsküŋde dost ḳıl … |
| Ku. T. 28/66a3 | neteg kim | çıḳardı | seniŋ iḍiŋ ewüŋdin könilikin bütünlükin bir ögür müʾminlerdin taplamazlar |
| Ku. T. 31/27a3 | 69 yana | çıḳarġay-miz | tegme boḍundın ḳayuları ḳatıġraḳ rahman üze boynaġuluḳındın |
| Ku. T. 33/72a2 | … ŋen suw ol anıŋ içmeki bu açıġ şur turur ḳamuġdın yėyür siz etni taze taḳı | çıḳarur | sizler ėtigler keḍer sizler anı körgey sen kemini anıŋ içre yarġanlar suwn … |
| Ku. T. 37/20b2–3 | 29 azu saḳındılar mu anlar kim köŋülleri içre ig turur kim hergiz | çıḳarmaz | taŋrı öçlerin |
KB Kutadgu Bilig
26 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KB 169 | esenlik tilese seniŋ bu özüŋ / tiliŋde | çıḳarma | yaraġsız sözüŋ |
| KB 1304 | yatıḳ ewḳe ıḍma | çıḳarma | tişig / ḳatılmazda aşnu sınaġıl kişig |
| KB 2505 | üçünçi körürde küḍezse özin / tilinde | çıḳarmasa | tegme sözin |
| KB 2687 | küyer ot teg ol bu kereksiz sözüŋ / aġızdın | çıḳarmaġu | küygey özüŋ |
| KB 4395 | teŋizke kirür körse köŋlün tükel / güher yinçü yaḳut | çıḳarur | mesel |
AH Atebetü’l-Hakâyık
5 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| AH 17 | ölügdin tirig hem tirigdin ölüg | çıḳarur | körür sen munı keḍ aŋa |
| AH 69–70 | dad ispėhsalar beg üçün bu kitip | çıḳardım | ajunda atı ḳalsu tip |
| AH 185–188 | köŋüldin | çıḳarġıl | tavar suḳluḳın keḍim birle tap tut ḳarın toḳluḳın çıġaylıḳ yarınlıḳ azuḳ y … |
| AH 401–404 | ‘amėl ḳoḍdı ‘alim vė zahid vėra‘ ‘arif raḳs | çıḳarıp | iter ḫoş sėma‘ bida‘tın yıġıġlı kişi ḳalmadı anın künde arta turun bu bida … |
| AH 473–476 | anın uş | çıḳardım | bu türki kitib kerek ḳıl tap ey dost kerek ḳıl itib bitidim bu taŋsuḳ tura … |
Aynı gövdeden maddeler
“çıkar” ile başlayan öteki madde başları (türevler ve birleşikler; biçimsel benzerlik, köken ilişkisi kesin değildir).