Derlem sözlüğü

(Eski Türk yazıtlarında) kağanın danışmanı, komutan; “bilgesi” ile birlikte anılan bir görev adı: “ḳüli çor ançaḳ bilgesi çabışi erti” Küli Çor onun bilgesi ve komutanı…

(Orhon yazıtlarında) “çaça seŋün” Çaça Sengün, Türklerin savaştığı Çinli bir komutan: “yėti otuz yaşına çaça seŋünke süŋüşdümiz” (Köl Tigin) yirmi yedi yaşındayken Çaça…

Çadır: “yaġutġan olar üze öz çadırları içre” (örtülerini) çadırları içinde üzerlerine yaklaştırsınlar.

(Abhidharma çevirisinde, Sanskritçe jātaka) Buda’nın önceki doğumlarını anlatan öyküler, Budist öğretinin on iki bölümünden biri: “本生 çadaka çadikıġ” (Çince “önceki doğ…

(Abhidharma çevirisinde, Sanskritçe catuṣkoṭi) dört köşeli önerme, bir konuyu dört olasılıkla ele alan akıl yürütme; hep “tört padak” ile açıklanır: “öçmekig çadişkodi …

Akrep: “çaḍan teg tikerler çıbun teg sorarlar” akrep gibi sokarlar, sinek gibi emerler; “sende ḳopar çaḍanlar / ḳuḍġu siŋek yılanlar” sende akrepler, … sinekler, yılanl…

Anlamı kesinleşmeyen söz (KB’de şarap için): “bor ol bu biligke uḳuşḳa yaġı / bor atı hakikat tütüş ol çaġı” şarap bilgiye ve akla düşmandır, şarabın gerçek adı kavga v…

Bağırmak, çağırmak: “sav sözletim erser çaġurdum evrik sarsaġ sav sözledim erser” söz söylettiysem, bağırdıysam, ters, kaba söz söylediysem.

Avda kullanılan yırtıcı kuş, doğan: “çaġrı alup arḳun münüp arḳar yeter” doğanı alıp melez ata binip dağ koyununa yetişir; “çaġrı birip ḳuşlatu / tayġan ıdıp tışlatu” d…

(Maitrisimit’te) Jahnu, Ganj’ın suyunu içtiği anlatılan bilge: “kaltı çahnu arzı ġaŋ ögüz suvın siŋürürçe alku şastar bilge bilig” tıpkı Jahnu bilgenin Ganj ırmağının s…

(Budist metinlerde, Sanskritçe śikṣāpada/śīla) ahlak kuralı, dinî buyruk; yemin edilerek üstlenilen perhiz; “çaḫşapat tut-” tutmak, “küzet-” korumak, “sı-” bozmak: “upa…

Ahlak kurallarına bağlı, kurallı; kurallardan oluşan: “arıġ çḫşaputlġ tınlġlar” arı kurallara bağlı canlılar; “çhşaputlug et-özler” kuralları tutan bedenler; “çḫşapt-lı…

(U II, Sanskritçe chāyā) insanı çarpan kötü ruhlardan birinin adı; hastalık getiren ruhlar sayılırken “tutmaġ” ile: “çai-a tutmaġ-tın .. osdaraki tutmaġ-tın” Çhaya çarp…

(Maniheist tövbe duasında) anlamı kesinleşmeyen bir dinî yer ya da tören adı: “bir aiḳı çaḫşapataġ edgüti tükedi tutu umadımız erser . çaidanta …” bir aylık oruç yasağı…

Bir unvan ya da kişi adı (U II, bağış duasında hükümdar ailesinin adları arasında): “mışan ḫan çaisi waŋ beg ulatı tŋri-ler-ke” Mışan Han, Çaisi Vang Beg gibi tanrısal …

Anlamı kesinleşmeyen söz (ShoR, kırık bağlam; Çince 薄食 ‘az yemek’ yakınında): “az ḳy-a çaişim-in …”

(Abhidharma çevirisinde, Sanskritçe cakravāḍa) dünyayı çember gibi kuşattığına inanılan dağ sırası: “ḳaltı tört divip-lar çakiravar taġ sim-lıġ … bolmış teg” tıpkı dört…

Tam, tamı tamına (sayılardan önce): “türük ḳaġan çaḳ elig yıl olurmış” Türk kağanı tam elli yıl hüküm sürmüş; “amtı çaḳ sekiz tümen yaşlıġ tınlġlar erürler” şimdi (orad…

Çakmak, vurarak kıvılcım çıkarmak; sürterek ateş yakmak: “çaḳmaḳ çaḳıp iwse ḳalı uḍnur yula” çakmak çakıp acele etse kandil yanar; “ot--luġ ėr ḳuruġ ḳovayu er-niŋ çaġmı…

Parlayıp tutuşmak, alev almak: “yügürdi kewel at / çaḳıldı ḳızıl ot” soylu at koştu, kızıl ateş parladı.

(Göz için) mavi-gri, çakır: “ol kün çaḳır közlügler” o gün (günahkârları) gözleri gövermiş olarak (toplarız).

Bağırmak, sesini yükseltmek: “ḳıġırmaŋ çaḳırmaŋ aŋa sözledükde” onunla konuşurken bağırıp çağırmayın.

Ateş çıkarmak için vurulan taş, çakmak: “çaḳmaḳ çaḳıp iwse ḳalı uḍnur yula” çakmak çakıp acele ederse kandil yanar.

(Maitrisimit’te, Sanskritçe cakra) çark biçimli fırlatma silahı: “kılıçın süŋü şikti çaḳr baltu çomaḳ ėliglerinte belgülüg bolur” ellerinde kılıç, süngü, mızrak, çark, …

(Budist metinlerde, Sanskritçe cakravartin) dünyayı yöneten ideal hükümdar, ‘tekerlek çeviren’ cihan hükümdarı; çoğu kez “ėlig ḳan” ya da “ḫan” ile: “çaḳravart ėlig kan…

Yere çalmak, fırlatıp vurmak: “tutup çaldı yirke aġır ig kelip” ağır hastalık gelip onu tutup yere çaldı; “ıtım tutup ḳodı çaldı” … tutup aşağı çaldı; “iḍisin çalar yir…

(Maitrisimit’te) bir göl ya da pınar adı: “çaladr yulta erdeçi çalaprbasi atlıġ lular kanı” Çaladr gölünde yaşayan Çalaprabhāsa adlı ejderhalar kralı; “tört erdnin itil…

(Maitrisimit’te) Çalaprabhāsa, bir nāga (ejderha) kralının adı: “çalaprbasi lu kanı teŋri teŋrisi burkanag … aşın içgün” Çalaprabhāsa ejderha kralı, tanrılar tanrısı Bu…

Çirkin, utanç verici, hayâsızca (iş): “yıġar çalpaḳ işdin yawuz işdin” (Tanrı) çirkin işten ve kötü işten men eder.

Anlamı kesinleşmeyen söz; kırık bağlamda pislik adlarıyla birlikte: “qıġ yam arıġsız çalpaŋ birle … télür” gübre, pislik, kirli çalpaŋ ile … (Çince 糞除 ‘pisliği temizlem…

(Maitrisimit’te) Jambu ağacı (Sanskritçe jambū), Çambudvipa kıtasına adını veren kutsal ağaç; hep “çambu sögüt”: “vişvaḳrmi teŋri … çambu sögütüg iter yaratır” Viśvakar…

(Budist kozmolojide, Sanskritçe Jambudvīpa) insanların yaşadığı güney kıtası, bizim dünyamız; çoğu kez “uluş” ya da “yėr suv” ile: “bu çambudvip uluş üç türlüg uluġ çoġ…

(Sanskritçe jāmbūnada) en saf, en parlak altın; “çambunat altun”: “yana yme inçe ḫltı çambunat altun … ertiŋü kkirsiz tapçasız ertiŋü arıġ süzük” yine tıpkı jambunada a…

(U II) insanı çarpan kötü ruhlardan birinin adı: “çamika tutmaġ-tın .. sakuni tutmaġ-tın” Çamika çarpmasından, Śakuni çarpmasından.

Kap, çanak, kâse: “bışrılur yaḳrı ḳıyaḳ / toşġurur yoġrı çanaḳ” … pişer, yoğurt çanağı doldurulur; “tört patar çanaḳların kızartmış kızıl ba(kır)” dört dilenci kâsesini…

(Maitrisimit’te, Sanskritçe caṅkrama) gezinme, düşünceye dalarak ileri geri yürüme; “çankirmit ḳıl-”: “şariputri arhant birle yazı yėrde çankirmit kılu yorıyurlar erti”…

(Hint toplumunda, Sanskritçe caṇḍāla) en aşağı sınıftan kişi; Budist metinlerde cellat, kişi öldüren: “virutaḳ ėlig beg çantallarḳa yarlıġ yarlıḳadı” Virūḍhaka kral cel…

(Maitrisimit’te, Sanskritçe chandoviciti) şiir ölçüsü bilgisi, aruz; Brahman bilimleri arasında sayılır: “yultuz körüm bilmek ırḳ saçmaḳ wyakirt çantowiçiti ulatı şasat…

(Köl Tigin yazıtında) “çaŋ seŋün” Çang Sengün, yazıtın süsleme ve yazı taşını yapmak için Çin kağanının gönderdiği ustalardan biri: “bediz yaratıġma bitig taş itgüçi ta…

Bir yönetim unvanı (Çince kökenli); bağışlama dualarında kişi adıyla birlikte: “atam bai epe çaŋşi-ḳa anam köset-ke” babam Bay Epe Çangşi’ye, anam Köset’e.

Koşmak, dörtnala gitmek (hayvanlar için): “ḳayusı ḳopar kör ḳayusı ḳonar / ḳayusı çapar kör ḳayu suw içer” kimi kalkar, kimi konar, kimi koşar, kimi su içer.

(Budist metinde) Çāpāla, Buda’nın ölümlülüğünü bıraktığı yer: “şakimun burḫan çapali atlġ yėmişlikte ölümlüg şmnuġ utup” Şakyamuni Buda Çapala adlı meyve bahçesinde ölü…

Çare, yol, kurtuluş yolu; çoğu kez “hile” ile: “ḳamuġ neŋke hile itig çare bar / meger bu ölümke ölüm ḫilesiz” her şeyin bir hilesi, düzeni, çaresi vardır, yalnız ölümü…

Çaresi olmayan, kaçınılmaz: “negü bile bar kim atar çaresiz” … ile çaresiz olan nedir.

(U II) insanı çarpan kötü ruhlardan birinin adı: “nisi tiu-a çaribi -tın çai-a tutmaġ-tın” … Çaribi’den, Çhaya çarpmasından.

Anlamı kesinleşmeyen söz (Maitrisimit, cehennem tasviri): “üküş yıl ay çarihuş--taḳı üzüm osuglug teperler yançarlar” yıllar ayılar boyunca, çarihuştaki üzüm gibi (onla…

(Abhidharma çevirisinde, Sanskritçe carita) davranış, huy, tabiat; canlıların eğilimi: “alḳu tınlġ-lar-nıŋ erklig-ler-i-niŋ çarid-lar-ı-nıŋ” bütün canlıların duyularını…

Anlamı kesinleşmeyen söz (Maitrisimit): “iki tiz-in sökütėp köküş öŋlüg çar-toḳırın yaratıġlıġ başın bodiswt adaḳıŋa sunup” iki dizini yere koyup gök renkli … ile süslü…

İftira, koğuculuk; çoğu kez “yoŋaġ” ile ikileme: “tilin azuk yalġan sav sözledim erser .. çasut yoŋaġ ḳıltım erser” diliyle kötü, yalan söz söylediysem, iftira ve koğuc…

Anlamı kesinleşmeyen bir değerli taş adı; “erdini” ve “ḳaş” ile: “toyın iliglerinte ḫua çeçek … erdini çaş ḳaş tuta” rahipler ellerinde çiçekler, mücevher, … yeşim tuta…

Anlamı kesinleşmeyen söz (ShoR, kırık bağlam): “反拱 y(a)nıġ-ın çaşġarıp” (Çince ‘tersine çevirmek’ karşılığında) … ile …ıp.

(Kaş için) çatmak: “ajun külçirer baz alın ḳaş çatar” dünya güler, sonra alnını kaşını çatar.

(Sanskritçe jātismara) önceki doğumlarını hatırlayan (kişi): “ajun ajun sayu toḳum-ın öteçi çatisimari bolḳai” her doğumda doğuşunu hatırlayan, önceki yaşamlarını anan …

(Budist kozmolojide, Sanskritçe Cāturmahārājika) dört büyük kral tanrılarının göğü: “çaturamaḫaraç tŋri yėrintin öŋ alḳınçusı tŋri yėrintegi” dört büyük kral göğünden e…

Ün, şöhret, nam; çoğu kez “kü çaw” ikilemesiyle: “atı eḍgü bolsa kü çaw bolġu teg” adı iyi olursa ünü, şöhreti olur; “kü çaw at tilese tuz etmek yitür” ün ve ad dilerse…

Ün salmak, tanınmak, adı yayılmak: “ajunda çawıḳmış ḳutı belgülüg” dünyada ünlü, kutu belli; “ḳayuda çawıḳsa köni beg atı / aŋar barġu” doğru beyin adı nerede duyulursa…

Ünlenmek, adı yayılmak: “kelir ḳut kişike atı çawlanur” kişiye kut gelir, adı ün kazanır; “aḳı bolsa begler atı çawlanur” beyler cömert olursa adları ünlenir; “bilig bi…

(KB’de) bir unvan; kuş adından türemiş beylik sanlarından: “ḳayusı tigin beg ḳayu çawlı beg” kimi Tigin Beg, kimi Çavlı Beg.

Ünlü, adı sanı bilinen; çoğu kez “külüg” ile: “yaḍılsa atı bolsa çawluġ külüg” adı yayılsa, ünlü ve şanlı olsa; “kiçig ya uluġ tut ne çawluġ külüg” küçük ya da büyük, n…

Anlamı kesinleşmeyen bir değerli taş adı; mücevher adları arasında: “erdini yinçü çeç qaş üner blgürer” mücevher, inci, … yeşim çıkar, belirir.

Çiçek: “tü tü çeçek çergeşür” türlü türlü çiçek sıralanır; “teŋridem hua çeçekler yüzken yaġmur osuglug yaġıdtılar” tanrısal çiçekleri yağmur gibi yağdırdılar; “kim çıḳ…

Çiçekli, çiçek açmış; çoğu kez “ḫualıġ çeçeklig”: “ḫu-a-lıġ çeçek-lig tüş-lüg yėmiş-lig sögüd” çiçekli, meyveli ağaç; “linhua çeçeklig otruġların” lotus çiçekli adacıkl…

Çiçek bahçesi, çiçeklik: “çiçeklikte sandvaç öter miŋ ünün” çiçek bahçesinde bülbül bin sesle öter; “çiçeklikte sandvaç ünün sumlıdı” çiçeklikte bülbül sesiyle şakıdı; …

(Kur’an çevirisinde, Farsça) dört altıda bir, yani üçte iki (miras payı): “eger bolsalar ikegü ol ikike iki iki çehar-daŋ andın kim ḳoḍtı” eğer (kız kardeşler) iki kişi…

Çekmek, germek: “sewinçin turup çekti ḳaşın yaza” sevinçle kalkıp kaşını açarak (gerdi); “yaḳı çekti yek teg” (düşman) yakasını şeytan gibi çekti.

Çekirge: “ıḍtımız olar üze aḳar suwnı çekürgeni yaḍaġ çekürge hem baḳalar hem ḳannı” onların üzerine tufanı, çekirgeyi, yaya çekirgeyi (haşereyi), kurbağaları ve kanı g…

Anlamı kesinleşmeyen fiil biçimi (KB): “kiçiglik keçürdüm yigitlik yitürdüm / künüm çeliledim özümni çökittim” çocukluğu geçirdim, gençliği yitirdim, günlerimi …, kendi…

Kandil, lamba, ışık kaynağı (Kur’an çevirisinde peygamber ve kitap için): “ündegüçi taŋrıḳa anıŋ yarlıġı birle hem çeraġ yaruḳ yıldraġan” Tanrı’ya, onun izniyle çağıran…

Sıralanmak, dizilmek, saf tutmak: “emdi çerig çergeşür” şimdi askerler saf bağlar; “tü tü çeçek çergeşür” türlü türlü çiçek sıra sıra açar; “yulduzları çergeşip tün kün…

Anlamı kesinleşmeyen söz; KB’de hitap olarak, “çergüle-” ile birlikte: “aya çergüçi kel mini çergüle / yıl ay tutġunı boldum emgek bile” ey …, gel beni …; yıllar aylar …

Anlamı kesinleşmeyen fiil; KB’de “çergüçi” ile birlikte: “aya çergüçi kel mini çergüle” ey …, gel beni … (sarmak, kuşatmak ?).

Savaş düzeni, saf; ordu; “çerig ėt-” saf bağlamak, orduyu düzene sokmak: “süŋüş bolsar çerig iter erti” savaş olursa orduyu düzene sokardı; “şıp başıŋa tegi çerig ėtdim…

İtilip kakılmak, hor görülüp bir yana atılmak (DLT’de ahlakın bozulduğu çağı anlatan dörtlüklerde): “yunçıġ yawuz towradı / erdem arıġ sewredi / erdem begi çertilür” gü…

Anlamı kesinleşmeyen söz (DLT, yaratılış dörtlüğü): “yarattı yaşıl çeş / sawurdı ürüŋ ḳaş” yeşil …i yarattı, beyaz yeşimi saçtı (gök ya da bir değerli taş olmalı).

Hüner, çare, ustaca yol; hep “al” ile ikileme (“al çeviş”, “alın çevişin”): “ḳuanşi im pusar neçükin ne alın çevişin bu çambudvip yėr suvda yorıyur” Avalokiteśvara hang…

Hilekâr, düzenbaz; “al-lıġ çewiş-lig”: “al-lıġ çewiş-lig kişi-ler altayu turur” hileli, düzenbaz kişiler aldatır.

Dönmek, çevrilmek: “bu ay burcı sertan bu ew ewrilür / ewi ewrilür hem özi çewrilür” ayın burcu Yengeç’tir, bu ev döner; evi döner, kendisi de çevrilir.

Anlamı kesinleşmeyen söz (Irk Bitig fal cümlesinde): “çėkik ėtiŋ kutlug bolzun tėr” … düzenin kutlu olsun der.

(Sanskritçe Jetavana) Buda’nın uzun süre kaldığı koru ve manastır: “於祗比桓林 bo çêtavan saŋram-ta” bu Jetavana manastırında; “şaravast kent uluş .. çitavan saŋramta” Śrāva…

İnce dal, sürgün: “budıḳ çıbıḳ yap yawışġu ḫua çeçeklerin tegriklemiş çambu sögüt” dalı, filizi, yaprağı, çiçekleriyle çevrili jambu ağacı; “wayduri erdinilig yawışġula…

Sinek: “çaḍan teg tikerler çıbun teg sorarlar” akrep gibi sokarlar, sinek gibi emerler; “çıbun boldı duşman yaŋanḳa beḍük” sinek büyük file düşman oldu; “yorıtumadı bir…

Anlamı kesinleşmeyen söz (KB, kafiyede “kiçe” ile): “ḳanı ‘ilm-ü kur‘an üni az çıça” hani ilim ve Kur’an sesi …; bağlam “çıḳa” okumasına uygun düşüyor.

Bir uzunluk ölçüsü, Çin ayağı (Çince 尺 karşılığı); “tsun” (parmak) ile birlikte anılır: “十六 çıġ 五 tsun … édiz” on altı ayak beş parmak yüksekliğinde; “miŋer çıġ bodluġ”…

(Yükü) bağlamak, toplayıp düğümlemek (?): “eren essin eşüttüm / yükin barça özi çıġdı” erlerin haberini duydum, yükünü kendisi bağladı.

(Eski Türk yazıtlarında) yoksul: “ḳaġan olurup yoḳ çıġań bodunuġ ḳop ḳubratdım” kağan olup yok yoksul halkı hep bir araya getirdim; “çıġań bodunuġ bay ḳıltım az bodunuġ…

Bağırmak, çığlık atmak (?): “emeri tınlıġlar çıġarı eŋirer” kimi canlılar bağırarak inler.

Yoksul, fakir; yoksul kişi: “bilig baylıḳ ol bir çıġay bolġusuz” bilgi, yoksullaşmayan bir zenginliktir; “ḳamuġ eḍgü isiz çıġay baylıḳım” iyi kötü, yoksulluğum zenginli…

Yoksulluk: “ol erke çıġaylıḳ yolını açar” o kişiye yoksulluk yolunu açar; “bor içse açıldı çıġaylıḳ yolı” şarap içerse yoksulluk yolu açılır; “çıġaylıḳ yarınlıḳ azuḳ yo…

(Şine Usu yazıtında) “çıġıltır köl” bir göl adı, savaş yeri: “sekizinç ay ėki yaŋıḳa çıġıltır költe ḳasuy kezü süŋüşdim” sekizinci ayın ikisinde Çığıltır gölünde … sava…

Anlamı kesinleşmeyen söz (DLT): “utru turup yaġdı aŋar kiş oḳı çıġılwar” karşı durup ona sadak okları … yağdı (okların vızıldaması ya da sökün etmesi söz konusu olmalı).

Yoksul düşmüş, muhtaç kalmış (?): “erdiniler-in çıġrunmış tınlġlar üçün çintamani erdini tutar élig” mücevhere muhtaç canlılar için dilek taşını tutan el.

(Eski Türk yazıtlarında) Çik, Yenisey bölgesinde bir boy: “çıḳ bodun ḳırḳız birle yaġı boltı” Çik halkı Kırgızlarla birlikte düşman oldu; “kem keçe çıḳ tapa süledim” Ke…

Çıkmak, dışarı çıkmak; bir yerden ayrılmak: “kirü hem çıḳa bilse oldruġ turuġ” oturup kalkmayı, girip çıkmayı bilse; “iligke kirli hem çıḳa türçidi” hükümdarın yanına g…

(Eski Türk yazıtlarında) yeğen, kız kardeş oğlu; unvanlarda da geçer: “tabġaç ḳaġan çıḳanı çaŋ seŋün kelti” Çin kağanının yeğeni Çang Sengün geldi; “apa tarḳan çıḳan tu…

Çıkarmak, dışarı çıkarmak; bir yerden sürmek: “iḍimiz çıḳarġıl bizni bu uluşdın” Rabbimiz, bizi bu ülkeden çıkar; “tileyürler kim çıḳarsalar sizni yeriŋizdin” sizi yurd…

Çıkarılmak, sürülmek; (ölüler) diriltilip çıkarılmak: “anlar kim çıḳarıldılar saraylarındın hem tawarlarındın” yurtlarından ve mallarından çıkarılanlar; “eger çıḳarılsa…

Çıkış, bir işten çıkma yolu: “ḳayu işke kirse çıḳışıŋnı kör / çıḳış körmese iş bolur erke ḳor” bir işe girersen çıkışını gör; çıkışı görmezse iş kişiye zarar olur; “saḳ…

Çığlık, feryat: “utru keldi uraġut çıḳrıḳ birle urdı yüzini” kadın çığlık atarak karşıya geldi, yüzüne vurdu.

Gerçek, doğru; gerçek olan: “tüzülse tadu çın tiriglik bolur” (bu dört unsur) düzenlenirse gerçek hayat olur; “eger çın erse sizler” eğer doğru söyleyenlerdenseniz; “il…

Doğrulamak, gerçekliğini onaylamak; Kur’an çevirisinde “çınġarıġlı” önceki kitabı doğrulayan: “ıḍtımız saŋa bitigni sezasınça çınġarıġlı ol kim anda öŋdin” sana kitabı …