al- fiil

Tanım

1. Almak, ele geçirmek; (bir ülkeyi, halkı) zapt etmek: “süsin sançdı, ėlin altı” ordusunu mızrakladı, ilini aldı; “yılḳısin barımin anta altım” sürüsünü, malını orada aldım; “ḳılıç birle aldı kör il alġuçı” ülke fetheden (onu) kılıçla aldı. Tanıklar: KÇBKKB
2. Satın almak: “satġın aldılar aŋa az baha” onu az bir bedelle satın aldılar; “satġın almaŋlar … az bahaḳa” az bir bedele satmayın; “tutġun alıp ḳul satar” esir alıp köle satar. Tanıklar: KuT2DLT
3. Edinmek, kavuşmak; kabul etmek: “bilig kimde bolsa beḍüklük alur” bilgi kimdeyse o büyüklük edinir; “miras alsu mėndin” benden miras alsın; “‘aleyk alġuçı” selamı alan; “öç al-” öç almak: “biz öç alġanlar-miz” biz öç alanlarız. Tanıklar: KuT2KB2
4. (Eş) almak: “kisi alġu toġsa” alınacak kadın (eş) çıkarsa; “alıŋ azad tişiler” hür kadınlarla evlenin; “alı bėr-” (Orhon) eş olarak alıvermek: “kıızın … oġluma alı bėrtim” kızını oğluma alıverdim. Tanıklar: BKKuTKB
5. (Can) almak: “tirilmiş bu canlıġ canın alġalır” (ölüm) yaşayan canlının canını almak için gelir. Tanıklar: KB
6. Emir biçimi “alın” (kibar) KB’de öğüt dilinde sık: “keçer kün içinde kerekiŋ alın” geçen günler içinde gereğini al; “köŋülke alın” gönlüne al. Tanıklar: KB2

“altı” (sayı), “alḳu” (bütün) ayrı maddelerdedir; “alın” yazılışı alın (yüz) maddesinde durur.

Derlemdeki bağlamlara bakılarak yazılmış özgün tanım (yazar: Claude (yapay zekâ)); güven: yüksek. Editör denetimi bekliyor.

Madde başı ve biçimler

Madde başı (sözcük başı): al- — yalın hâliyle geçmiyor (fiil gövdesi)

Yazım değişkeleri (edisyonlara göre; ses değerleri farklı olabilir):

• aldı 241 (EÇS, DK, KB, KuT) · alḍı 1 (KB)
• alġalı 5 (KB, Mait, KİP, Abh) · algalı 1 (BK)

Çekimli biçimler (65):