KT sözlüğü · madde
al- fiil
Tanım
- Almak, ele geçirmek; (bir ülkeyi, halkı) zapt etmek: “süsin sançdı, ėlin altı” ordusunu mızrakladı, ilini aldı; “yılḳısin barımin anta altım” sürüsünü, malını orada aldım; “ḳılıç birle aldı kör il alġuçı” ülke fetheden (onu) kılıçla aldı. Tanıklar: KÇBKKB
- Satın almak: “satġın aldılar aŋa az baha” onu az bir bedelle satın aldılar; “satġın almaŋlar … az bahaḳa” az bir bedele satmayın; “tutġun alıp ḳul satar” esir alıp köle satar. Tanıklar: KuT2DLT
- Edinmek, kavuşmak; kabul etmek: “bilig kimde bolsa beḍüklük alur” bilgi kimdeyse o büyüklük edinir; “miras alsu mėndin” benden miras alsın; “‘aleyk alġuçı” selamı alan; “öç al-” öç almak: “biz öç alġanlar-miz” biz öç alanlarız. Tanıklar: KuT2KB2
- (Eş) almak: “kisi alġu toġsa” alınacak kadın (eş) çıkarsa; “alıŋ azad tişiler” hür kadınlarla evlenin; “alı bėr-” (Orhon) eş olarak alıvermek: “kıızın … oġluma alı bėrtim” kızını oğluma alıverdim. Tanıklar: BKKuTKB
- (Can) almak: “tirilmiş bu canlıġ canın alġalır” (ölüm) yaşayan canlının canını almak için gelir. Tanıklar: KB
- Emir biçimi “alın” (kibar) KB’de öğüt dilinde sık: “keçer kün içinde kerekiŋ alın” geçen günler içinde gereğini al; “köŋülke alın” gönlüne al. Tanıklar: KB2
“altı” (sayı), “alḳu” (bütün) ayrı maddelerdedir; “alın” yazılışı alın (yüz) maddesinde durur.
Derlemdeki bağlamlara bakılarak yazılmış özgün tanım (yazar: Claude (yapay zekâ)); güven: yüksek. Editör denetimi bekliyor.
Madde başı ve biçimler
Madde başı (sözcük başı): al- — yalın hâliyle geçmiyor (fiil gövdesi)
Yazım değişkeleri (edisyonlara göre; ses değerleri farklı olabilir):
- aldı 241 (EÇS, DK, KB, KuT) · alḍı 1 (KB)
- alġalı 5 (KB, Mait, KİP, Abh) · algalı 1 (BK)
Çekimli biçimler (65):
alup 2.459
alır 286
aldı 241
alırlar 202
alur 141
aldılar 99
alıp 77
aldım 67
almış 62
alayın 36
alsa 36
alalım 27
alma 23
alurlar 19
altım 14
almaz 13
alġıl 12
alsun 7
alġu 7
alıŋ 6
alsunlar 6
almaḳ 6
aldımız 5
alġalı 5
alsu 4
altımız 3
almadılar 3
almadın 3
alġuçı 3
alıŋlar 2
alu 2
alumaz 2
altaçı 2
alurmiz 2
alġay 2
almatin 2
alıġlılarmiz 2
almaŋlar 2
aldaçı 1
almaḳnı 1
alġan 1
alġanlar 1
alġanlarmiz 1
alsar 1
alġaylar 1
alġaymiz 1
almakları 1
alġunı 1
alġusuz 1
alġusı 1
alsarlar 1
alġuġa 1
alġuḳa 1
almasu 1
aldoḳı 1
almadıŋ 1
almaġu 1
alıġlı 1
alıġlılar 1
aldımu 1
algalı 1
alġalır 1
alḍı 1
alḳuda 1
alḳusı 1
Bağlamlar
Bütün geçişler (3) →KT Kül Tigin Yazıtı
3 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KT G 7 | bil(i)g : bilm(e)z : kişi : ol s(a)b(ı)g : | (a)l(ı)p | : y(a)gru : b(a)r(ı)p : ük(ü)ş kişi: ölt(ü)g : |
| KT G 9 | (a)nt(a)ġ(ı)ŋ(ı)n : üçün : iġ(ı)dm(i)ş : ḳ(a)ġ(a)n(ı)ŋ(ı)n : s(a)bin : | (a)lm(a)tin | : yėr s(a)yu : b(a)rd(ı)g : ḳoop (a)nta : (a)lḳ(ı)nt(ı)g : (a)r(ı)lt(ı)g : |
| KT D 2 | sü sül(e)p(e)n : tört : bul(u)ŋd(a)ḳı : bod(u)n(u)g : ḳop | (a)lm(ı)ş | : ḳop b(a)z : kėlm(ı)ş : b(a)şl(ı)ġ(ı)g : yük(ü)nt(ü)rm(i)ş : tizl(i)ġ(ı)g … |