Derlem sözlüğü · madde
aġ- fiil
Tanım
- Yükselmek, yukarı çıkmak: “küniŋe beḍüyür, yoḳaru aġar” (ay) günden güne büyür, yukarı yükselir; “tamudan yoḳaru agdukta” cehennemden yukarı çıktığında; “mihrabḳa aġdılar” mihraba tırmandılar; “aġsunlar kök ḳapuġlarıŋa” göğün kapılarına çıksınlar. Tanıklar: ManKuTKB
- Mecazen yükselmek, itibarı artmak: “neçe aġsa tüşte, aġar ḳut ḳıwı” rüyada ne kadar yükselirse devleti, mutluluğu o kadar yükselir. Tanıklar: KB
- “yüzi aġ-” yüzünün rengi değişmek (?): “ölüm körüp yüzi aġdı” ölümü görünce yüzü değişti.
“aġır” (ağır) ve Mait’teki “aġar” (saygı) biçimleri ayrı maddelerdedir.
Derlemdeki bağlamlara bakılarak yazılmış özgün tanım (yazar: Claude (yapay zekâ)); güven: yüksek. Editör denetimi bekliyor.
Madde başı ve biçimler
Madde başı (sözcük başı): aġ- — yalın hâliyle geçmiyor (fiil gövdesi)
Yazım değişkeleri (edisyonlara göre; ses değerleri farklı olabilir):
- aġdı 8 (DLT, KB) · agdı 1 (BK)
- agmak 1 (Man) · aġmaḳ 1 (TT)
Çekimli biçimler (20):
Bağlamlar
Bütün geçişler (36) →KB Kutadgu Bilig
16 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KB 731 | bu ay toġsa aşnu iḍi az togar / küniŋe beḍüyür yoḳaru | agar | |
| KB 1049 | inigli aḳar ol | aġıġlı | iner / yaruġlı tunar ol yorıġlı tınar |
| KB 5678 | kötürdi yaşıḳ baktı meşrik tapa / körür | aġdı | yirdin yoḳaru ḳopa |
| KB 6041 | şatuḳa aġar teg | agar | o1 ḳutı / uluġluḳ bile ilde yaḍlur atı |
| KB 6054 | başıŋa | aġıp | men ol atçı kelip / maŋa birdüki suwnı içtim alıp |
DLT DLT’deki Türkçe parçalar
7 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| DLT III, 327 | … ḫanı yupıladı / Ölüm birle töpüledi / Ḳadaşları tapaladı / ölüm körüp yüzi | aġdı | |
| DLT I, 309 | … nüp öriledi / Yıraḳ yirig ḳarıladı / Atıġ kemşip orıladı / Uwut bolup töpü | aġdı | |
| DLT III, 183 | Aġdı | ḳızıl bayraḳ / Toġdı ḳara topraḳ / Yetşü kelip Oġraḳ / Toḳşıp anın kiçtimi … | |
| DLT III, 219 | … erdim / Ḳara ḳızıl böri kördüm / Ḳatıġ yanı ḳura kördüm / Ḳaya körüp baḳu | aġdı | |
| DLT I, 167 | … iwdim / Telim yorıp küçi kewdim / Atım birle tegü awdım / Meni körüp yini | aġdı |
Man Manichaica I-III
5 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T. II D. 173b1-13–18 | yme hroştag p(a)dwahtag t(e)ŋri hormuzta t(e)ŋriden t(a)mudan yokaru | agdukta | ol ödün wadjiwantag t(e)ŋri ög t(e)ŋri t(e)rkleyü keltiler |
| T II D 176-112 | … (a)n t(e)ŋri inçip bu bilige bilig kim k(e)ndü ol [k(e)]nigroş(a)n t(e)ŋri | agd[uk | y]aŋı petkaçi teŋlep ol tıntura t(e)ŋri yrl t(e)ŋri y(a)ruk t(e)ŋri suv t( … |
| T II D 171-244–247 | maŋa | agduk | karı petkaçi m(a)r işuy(a)zd m(a)histak üze kim yme ulug amranmakın agır k … |
| T II D 173b2-414–417 | nomug t(a)plaglı kişiler yme özüt anh(a)rw(a)z(a)ngaru | agmak | t(e)g(i)lmek yme ad(ı)n özke t(e)gşil-meki agmakı [en]meki bir teg ermez |
| T II D 173b2-414–417 | … özüt anh(a)rw(a)z(a)ngaru agmak t(e)g(i)lmek yme ad(ı)n özke t(e)gşil-meki | agmakı | [en]meki bir teg ermez |
KuT Kur’an Tercümesi Rylands Nüshası
3 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Ku. T. 34/49b3 | 10 azu olarḳa mu kökler mülki hem yerler ol iki ara | aġsunlar | kök ḳapuġlarıŋa |
| Ku. T. 34/53a3 | 21 nek keldi mü saŋa ḫasm ḫaberi ançada | aġdılar | mihrabḳa |
| Ku. T. 36/50b3 | … ol kim tanar taŋrıḳa ėwleriŋe şifta[r]lar kümişdin yime üzeŋüler anıŋ üze | aġarlar |
TT TT I-X
2 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T II Y 36.17.-103–104 | yėl-li suw-lı tebreyü ḳuduġ için bekleti . | aġıp | kelir soġıġ suw aḳtarılıp yanturu yorıtı . |
| T III 2602-57 | altı ḳaçıġ öze azmış -larḳa . | aġmaḳ | inmek ajun-larıġ körkittiŋiz . |
BK Bilge Kagan Yazıtı
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| BK D 37 | [……………….] y(ı)şḳa: | (a)gdı | uyg(u)r (e)lt(e)b(e)r : yüzçe (e)r(i)n : ėl- / g[(e)r]ü : t[(e)z(i)p b(a)r … |
IB Irk Bitig
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| IB 62 | y(a)rgun kėyik m(ė)n. y(a)yl(a)g t(a)g(ı)ma | (a)g(ı)p(a)n | y(a)y- / l(a)yur turur m(ė)n. m(ė)ŋilig m(ė)n tėr. |
ShoR St. Petersburg'taki Uygurca metinler (Shogaito)
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Sho.Rosia 7.2 /177 | /// yêrtinçüdeki] isişmek amraşmaḳ-tın birtemleti | aġmış-ıġ | :: |