Derlem sözlüğü · madde
altın isim
Tanım
- Alt, aşağı; “üstün” karşıtı: “üstün teŋri, altın yalaŋuḳ” üstte tanrılar, altta insanlar; “eḍiz ‘arşta altın seraḳa tegi” yüce Arş’tan aşağıda toprağa dek; “sögüt altın ėltü bardı” ağacın altına götürdü. Tanıklar: MaitUKB
- “altınḳı” alttaki, aşağıdaki: “yér altınqı kizlençü aġırlıq” yer altındaki gizli hazine; “üstünki altınḳı” üstteki ve alttaki. Tanıklar: TTShoR
Bu maddenin anlamları farklı eserlerde tanıklanıyor. Anlam kayması listesi →
Derlemdeki bağlamlara bakılarak yazılmış özgün tanım (yazar: Claude (yapay zekâ)); güven: yüksek. Editör denetimi bekliyor.
Madde başı ve biçimler
Madde başı (sözcük başı): altın — yalın hâliyle 43 kez
Yazım değişkeleri (edisyonlara göre; ses değerleri farklı olabilir):
- altınqı 2 (ShoR) · altınḳı 2 (TT, Sek) · altınkı 1 (Mait)
Çekimli biçimler (10):
Bağlamlar
Bütün geçişler (43) →Mait Maitrisimit Nom Bitig (Hami)
22 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Mai.Tek.005.50–56 | üstün (teŋri) | altın | yalaŋuḳ / / - ... -ug edgü kılınç kazg(an-) ... alku asag tusu kılmaḳlıg ( … |
| Mai.Tek.033.29–31 | … öŋül küçi--nte sekiz tümen tört mıŋ tü tüpintin yaruḳ yaltrıḳ (üner) üstün | alt(ın) | ... |
| Mai.Tek.054.22–24 | konuḳluḳ ev bark buşı bėrser.. üstün teŋri yėrinte | altın | yalaŋuḳ et-özinte ulatı nırvanlıg orun bultaçı bolur.. |
| Mai.Tek.104.26 | … lug (et)özlügler (örtlüg) yalınlıg çadır ö(güz) için--(te) yoḳaru kodı üze | altın | tüpinte (tegmedin) ikidin sıŋar kıdıġıŋa yaḳma--(dın) osuşu aruyu sıza ulı … |
| Mai.T-11.8b.08–10 | ötrü ezrua tŋri inçe tėp tėyür .. ol [s]ögüt | altınınta | brḫmawati ḳatun ayaġḳa tegimlig bodiswtaġ toġurur .. |
KuT Kur’an Tercümesi Rylands Nüshası
5 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Ku. T. 25/7b2 | 136 bu ögür olarnıŋ yanutları yarlıḳamaḳ iḍilerindin hem uştmahlar aḳar | altınıda | arıḳlar cavidaneler anıŋ içinde nėme körklüg iş ḳılıġlılarnıŋ yanutı |
| Ku. T. 30/29b3 | 74 ḳıldımız üstünini | altınını | yaġdurdumız olar üze taşlar bışmış kerpiç bitigdin |
| Ku. T. 30/43a3 | 31 Turġu bustanlar kirürler aŋar aḳar anıŋ | altınında | arıḳlar olarḳa anıŋ içinde negü tileseler andaġuḳ yanut bėrür taŋrı saḳnuḳ … |
| Ku. T. 37/10a3 | … rı kigrür anlarnı kim taptılar ḳıldılar eḍgülükler bustanlar kim aḳar anıŋ | altınında | arıḳlar anlar kim tandılar irinçlenürler yėyürler neçük kim yėyür yılḳıla … |
| Ku. T. 38/46b1 | 12 yarlıḳaġay sizni yazuḳlarıŋızdın kigrür sizlerni bustanlarḳa aḳar anıŋ | altınındın | arıḳlar yime orunları ḫoş turġu bustanları içre ol uluġ ḳurtulmaḳ |
KB Kutadgu Bilig
4 geçiş · bu eserdeki bağlamlarShoR St. Petersburg'taki Uygurca metinler (Shogaito)
4 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Sho.Rosia 1.3/15–17 | bo kerig öŋ kök qalıq tegli bir öŋ tö[z] [-l]üg öŋ üs-tün | altın | bolmaq üz-e uġuş oḫşatıġ üz-e adrılıp bod sın birleki kök qalıq uġuş-ı öŋü … |
| Sho.Rosia 2.2.1 /18–36 | … ol tép körüp : taġtın yıŋaqtaqı tınlıġlarıġ barça inilerim ol tép körüp : | altın | yıŋaqtaqı tınlıġlarıġ barça ekelerim siŋillerim ol tép körüp : üstün yıŋaq … |
| Sho.Rosia 3.3.1.R /3 | toquz yéti kün ursar : yér | altınqı | kizlençü aġırlıq barça körür : |
| Sho.Rosia 3.3.1.V/8–9 | altı yégirmi yéti kün ursar : yér | altınqı | kançanakr altun tilgen vajirlıġ yér tilgen suv tilgen yéél tilgen kök qalı … |
U Uigurica I-IV
3 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| U II, T. II Y. 52,2 - 14–17 | … sınta beliŋ teg kilimbi yek ḳızın ḫoyınta kötürü alıp nilapuşup atlġ sögüt | altın | ėltü bardı |
| U II, T. II, Y., 48-64–66 | üstün kök-deki | altın | yaġız-taġı tişi ėrkek nom aşlıġ naivaziki tŋri-ler-ke yaġuġta taiḫan ḫan k … |
| U II, T. II Y 42.-80–81 | munı teg tükel-lig kişi et’özin bulġum emti üstün tŋri yėrinte | altın | kişi azunınta toġġuluġ buyan edgü ḫılınç alalım |
Sek Sekiz Yükmek
3 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Jut.Sek.T-1.88 (IIc) | tüzü tüketi itmiş yaratmış krgek ötrü ol ödün yir | altınḳılar | |
| Jut.Sek.T-1.292–293 (Ia) | bo --- bitigig üç ḳata azu yiti ḳata oḳızun ol ------ özüt yekler yir | altınḳı | |
| Jut.Sek.T-1.318 (Ia) | ḳoduru tıŋlaŋlar bo yirtinçüde üstün tŋri yruḳ titir | altın |
TT TT I-X
2 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T II Y 36. 6.-127–128 | üstünki | altınḳı | tapladı [.] örüki ḳotı -ḳı sewinti . |
| T III D 26025. 26028.-169 | öge yükünmiş buyanımz tüşinte . üstüŋii | altınḳıı | tŋrilerniŋ . öŋii öŋii ḳut vakşiklarniŋ . üstelzün tŋridem küçleri [.] öz … |
Aynı gövdeden maddeler
“altın” ile başlayan öteki madde başları (türevler ve birleşikler; biçimsel benzerlik, köken ilişkisi kesin değildir).