U sözlüğü · madde
ilig isim
Tanım
- Hükümdar, kral (KB’de hükümdar Küntogdı’nın adı yerine de geçer): “ilig aydı uḳtum men emdi sözüŋ” hükümdar dedi: sözünü şimdi anladım; “ilig köz ḳulaḳ tuttı ilde ḳamuġ” hükümdar ilin her yanında göz kulak tuttu; “ilig ḳaznaḳı toldı altun kümüş” hükümdarın hazinesi altın gümüşle doldu; “ÖGDÜLMİŞ CEVABI İLİGKE” Ögdülmiş’in hükümdara cevabı; “ayur inç tirilsü ilig miŋ yılın” hükümdar bin yıl esen yaşasın, der; “aya il tutuġlı ilig” ey ili tutan hükümdar. Tanıklar: KB4
- (Budist ve Maniheist metinlerde ėlig) kral; “ėlig ḳan” kral, hükümdar; “çaḳravart ėlig ḳan” cihan hükümdarı: “şanki çaḳravart ėlig ḳannıŋ … kunçuylar erdinisi” Śaṅkha cihan hükümdarının değerli prensesi; “tŋriler ėligi-y-a” ey tanrıların kralı; “birök kiçig kiçig ėligler körkin ḳurtulġu tınlġlar erser” eğer küçük krallar görünüşüyle kurtulacak canlılar varsa; “maḫarıt elleg” büyük kral; “yarlıġkançuçı kaŋamaz edgü kılınçlıg eligemez” merhametli babamız, iyi işli kralımız. Tanıklar: KPMait3U2
Bu maddenin anlamları farklı dönemlerde tanıklanıyor. Anlam kayması listesi →
Yazıtlarda ėl ‘il’ adının belirtme biçimi ėl(i)g bu yazımla birleşir: “Az ėlig tutdı” (KÇ) Az ilini tuttu; “ėl(i)g ança tutm(ı)ş” ili öylece tutmuş.
Derlemdeki bağlamlara bakılarak yazılmış özgün tanım (yazar: Claude (yapay zekâ)); güven: yüksek. Editör denetimi bekliyor.
Madde başı ve biçimler
Madde başı (sözcük başı): ilig — yalın hâliyle 604 kez
Yazım değişkeleri (edisyonlara göre; ses değerleri farklı olabilir):
- ėlig 58 (Mait, U, BK, KT) · êlig 3 (ShoR)
- ėligi 14 (U, Mait, Abh) · éligi 5 (ShoR)
Çekimli biçimler (21):
Bağlamlar
Bütün geçişler (47) →U Uigurica I-IV
47 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| U II, T. II Y.18 - T. II Y.10- 3–5 | birök kiçig kiçig | ėligler | körkin ḳurtulġu tınlġlar erser ḫuanşı ım pusar ol tınlġlar-ḳa kiçig kiçig … |
| U II, T. II Y.18 - T. II Y.10- 3–5 | … körkin ḳurtulġu tınlġlar erser ḫuanşı ım pusar ol tınlġlar-ḳa kiçig kiçig | ėligler | körkün körtkürü nomlayur ḳutġarur |
| U II, T. II Y. 52,1-3 | ḳangım uluġ | ėlig | bosuşluġ saḳınçlıġ bolmazun |
| U II, T. II Y. 52,1-9 | bu savıġ ėşidip mkintrasini . . | [il]ig | artuḳraḳ . . . [ög]rünçülüg inçe tėpditi |
| U II, T. II Y. 52,1-15–19 | … me maŋa yvlaġ sa[v-] . . . . . . . . . . . . . . . . anta ötrü mkintrasini | ėlig | tört yingaḳ . . . [-tın] kelmiş arḳış yalavaç-larıġ oḳıp üç ai-ta kin svay … |
| U II, T. II Y. 52,1- III 21-2–3 | tüzünlerim br . . . [ḫma]dati | ėlig | niŋ körünçlügi ḳayu erki |
| U II, T. II Y. 52,1- III 21-6–9 | … . . . . . . . olurup ıyın kezikçe yorı- . . . . . . . . . . . . brḫmadati | ėlig-niŋ | körünç . . . [lüg]i tö[r]üsinte kelti |
| U II, T. II Y. 52,1- III 21-10–11 | ptum lınḫu-a teg t . . . . . tüz seviglig közin brḫmadati | ėlig | tapa titrü körmek--lig yaruḳın ıdtı |
| U II, T. II Y. 52,1- III 21-13–16 | öŋre ajuntaḳı öç kek özü- . . . . . . [tı]ltaġınta brḫmadati | ėligig | artuḳraḳ t- . . . . . . yorıyu barıp s . . [u]pusup atl[ġ] . . . . . . . . … |
| U II, T. II Y. 52,1- III 21-13–16 | … sup atl[ġ] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -n psakin brḫmadati | ėligig | atdı |
| U II, T. II Y. 52,1- III 21-17–18 | anta oḳ brḫmadati | ėlig | batra ḳız-ıġ ḫalın ḳuvraġ arasınta üstünki yėg ḳunçi-i ḳıltı |
| U II, T. II Y. 52,1- III 21-19–20 | anta basa tört yıngaḳdaḳı | ėligler | begler barça öz öz ulus-larıŋa bardılar |
| U II, T. III M. 207 a.-11–26 | … ri-ler ėligi ḫurmuzta tŋri erser . . antın sıŋar yaḳın barıp . . tŋri--ler | ėligi | ḫurmuzta tŋri-niŋ adaġ-lar-ınta töpüsi üze yükünüp ıya taya-a emgek-e . . … |
| U II, T. III M. 207 a.-11–26 | … ze yükünüp ıya taya-a emgek-e . . e emgek-e tėp . . ulıyu sıḳdayu tŋri-ler | ėligi | ḫurmuz-ta tŋri--ke inçe tėp sözleti |
| U II, T. III M. 207 a.-27 | tŋri-ler | ėligi-y-a | ! esidü yrlıġazun |
| U II, T. III M. 207 a II.-38–42 | … . . anta yme ėrinç çıḳai bolup . . toḳa teglüg yme bolḳai tėp . . tŋri-ler | ėligi-y-a | aŋa mn neteg ḫılayın erki |
| U II, T. III M. 207 a II.-43–48 | tėp . . anta ötrü tŋriler | ėligi | ḫurmuz-ta tŋri supiratisdit tŋri urı-sı-nıŋ ol sav-ın esidip ertiŋü adınu … |
| U II, T. III M. 207 a II.-52–58 | … -nıŋ bu yėti arıġ-sız yėteçi-ler-niŋ ajun-ınta toḳar-ın körüp . . tŋri-ler | ėligi | ḫurmuz-ta tŋri ol yėti ajun--larıġ köŋül-inte inçe saḳıntı |
| U II, T. III M. 238-10 | tŋri-ler | ėligi-y-a | anın bu usnis-a viçai atlġ darnı alḳu ayıġ yavız yol-larıġ artuġraġ uz-oġı … |
| U II, T. III M. 207.-9–10 | anı üçün tŋri-ler | ėligi-y-a | sėni üze tutḳuluġ ol |
| U II, T. III M. 207.-11–13 | tŋri-ler | ėligi-y-a | bu darnı-nı [!] bir ḫata esidser .. yüz miŋ k(a)lp--lerte yıḳmıs ḫasġanmıs … |
| U II, T. III M. 207.-38–42 | tŋri--ler | ėligi-y-a | anın bu darnı-nıŋ küçi küsüni üze bodimant nomluġ orun-ġa tegginçe munuŋ ė … |
| U II, T. III M. 207.-43–44 | teŋri--ler | ėligi-y-a | anın bu darnı erser uluġ küçlüg küsünlüg erür |
| U II, T. III M. 207.-52–62 | … monçuġ erdini inçip öz yruġ-ı üze yaltrıyu yasuyu turmus teg . . tŋri-ler | ėligi-y-a | ançulayu oġ ol ıduġ tınlġ-ıġ yme yoḳlunmaġ-sız erür tėp bilgülüg ol… yana … |
| U II, T. III M. 207.-63–65 | tŋriler | ėligi--y-a | ançulayu oġ ol ıduġ tınlġ-ıġ yme artuġraġ arıġ süzük erür tėp bilgülüg ol |
| U II, T. III M. 207.-67–73 | tŋriler | ėligi-y-a | ḫayu orun-ta bu darnı-nı [!] körkitdeçi .. aŋayu bitidteçi tutdaçı . . oḳı … |
| U II, T. III M. 207.-75–77 | tŋri-ler | ėligi-y-a | bu darnı-nı [!] petik-te bitidip tuġ uç--ınta orḳu-luḳ ol |
| U II, T. III M. 207.-81–93 | tŋriler | ėligi-y-a | toyın smnanç upasi upasanç erser .. azu olar-tın adın töz--ün-ler oġlı ers … |
| U II, T. III M. 207.-81–93 | … tegser .. azu anıŋ tooz-ı topraġ-ı yiil üze toḳıdılıp tegser yme tŋri-ler | ėligi-y-a | ol tınlġ-ġa neŋ ayıġ ḫılınç bulḳuluġ ayıġ yavız yol-larḳa barġuluġ ḫorġınç … |
| U II, T. III M. 207 b.-13–17 | anta bu darnı-nıŋ yaŋ-ı osuġ-ı al-ı altaġ-ı üze tŋri--ler | ėligi-y-a | alḳu tınlġ-lar yme tamu-ta ulatı yavız yol-lar-tın artuġraġ osmaġ-ı ḫutrul … |
| U II, T. III M. 207 b.-21–23 | tŋri-ler | ėligi-y-a | sn barıp supiratisdit tŋri urı-sıŋa bu darnı-nı [!] ıyın körkidip esidtürg … |
| U II, T. III M. 207 b.-24–28 | tŋri-ler | ėligi-y-a | anı üze ol tŋri urı-sı-nıŋ yėti kün-te alḳu ayıġ yavız azun-lar-ı artuġraġ … |
| U II, T. III M. 207 b.-29 | anta ötrü tŋri--ler | ėligi | ḫurmuzta tŋri inçip .. ançulayu kelmis-tin bu öd--[l]erig sav-larıġ alıp t … |
| U II, T. III M. 225-7b-4 | … imlig T. III M. 225. köni tözüni tuimıs vaituri erdini yruḳluġ odaçı-lar | ėligi | tŋri burḳan ḫutıŋa .. yükünürmn |
| U II, T. III M. 225-3-1–4 | … is ayaġ-ḳa tekimlig köni tözüni tuimıs uz açılmıs çeçek-lig sal sögüt--ler | ėligi | ḫan-ı burḫan ḫutıŋa .. yükünür--mn |
| U II, T. III M. 225-6a-5 | … çulayu kelmis ayaġ- -ḳa tekimlig köni tözüni tuimıs erdini--lig uçuruġ-lar | ėligi | burḫan ḳutıŋa .. yükünürmn |
| U II, T. III M. 225-4.-3 | … özüni tuimıs açılmıs utpal linḳu-T. III M. 225. -a köz-lüg yıt uçruġ-lar | ėligi | burḫan ḳutıŋa .. yükünürmn |
| T. III M. 225-43.-4 | … s sitadapatri a ..[t]lġ utsuḳmaḳ-sız ul . . [uġ] yanturdaçı atlġ arvıs-lar | ėligi | tükedi |
| U II, T. II, Y., 48-21–38 | … tınlġ-larıġ küŋ ḳul ḳılıp uçuz yinik tutup emgedip irintürdüm erser .. azu | ėlig | törüg bulġadım erser .. ėl bulġaġıŋa ḳatılıp ı-duḳ ḳutluġ tınlġ-lar-ġa trs … |
| U II, T. II, Y., 48-64–66 | … rivar ḳuvraġ-ları aşılıp üstelip içtin sıŋar nomuġ sajınıġ .. taştın sıŋar | ėlig | ulusuġ küyü közedü tutmaḳ-ları bolzun .. .. |
Aynı gövdeden maddeler
“ilig” ile başlayan öteki madde başları (türevler ve birleşikler; biçimsel benzerlik, köken ilişkisi kesin değildir).