Derlem sözlüğü

(AH) eziyet, acı: “bu ajun mėzesi ḳatıġlıġ mėze / izası üküşrek mėzesi aza” bu dünyanın tadı acılı bir tattır; eziyeti çok, tadı azdır.

Eğlence, gezinti, zevk: “taşġaru ėlinçüke atlanturdı” dışarıya eğlenceye (gezintiye) çıkardı; “taştın ėlinçüke önmiş ėrdim” dışarıya gezintiye çıkmıştım; “meŋi ilinçü t…

İbadet, kulluk: “çıḳtı öz boḍnı ʿibadet ḳılġu yerdin” mabetten halkının yanına çıktı; “‘ibadėt riya boldı ‘abid mėcaz” ibadet riya, abit sahte oldu.

İbare, ifade, anlatım: “kitabınıŋ atı erür ‘atbėtü’l-haḳayıḳ / ‘ibaret ‘arabdın usul” kitabının adı Atabetü’l-hakayık’tır; ifadesi, usulü Arapçadan.

İblis, şeytan: “ey iblis ne ol saŋa kim bolsa sen yüknügliler birle” ey İblis, sana ne oldu da secde edenlerle birlikte olmadın; “rast ḳıldı olar üze iblis sėzinçini” İ…

İbrahim peygamber: “bėrdimiz ibrahim boḍnıḳa bitigni hikmetni” İbrahim soyuna kitabı, hikmeti verdik; “uḍġıl ibrahim boḍnıŋa” İbrahim’in dinine uy; “selam ibrahim üze” …

İbret, ders: “saŋa bolsu ‘ibret otı ḳıl emi” sana ibret olsun, ilacını yap; “ilig aydı körgil bu ‘ibret bu kün” hükümdar dedi: bugün bu ibreti gör; “ʾibret alıŋlar ey k…

İbranice (bülbülün şakıması benzetmesinde): “oḳır surı ‘ibri tünün hem künün” gece gündüz Süryanice, İbranice (ilahiler) okur; “ünün sumlıdı suri ‘ibri oḳıp” Süryanice,…

İcabet, karşılık verme; “icabet ḳıl-” (çağrıya, duaya) karşılık vermek: “anlar kim icabet ḳıldılar taŋrıḳa hem yalavaçḳa” Tanrı’nın ve peygamberin çağrısına uyanlar; “ü…

İç, içeri; karın, gönül: “ay iç taş biligli” ey içi dışı bilen; “taşı teg içi ol içi teg taşı” dışı gibi içi, içi gibi dışıdır; “körü barsa erdi içim taşlarım” içimi dı…

İçmek: “bor içme aya borçı boġzı ḳulı” ey şarapçı, boğazının kulu, şarap içme; “bor içse açıldı çıġaylıḳ yolı” şarap içerse yoksulluk yolu açılır; “yėgil hem içgil yaru…

Bağırsak, iç organlar: “ergürmiş qızıl baqırıġ aġızta qarturu iç içegü sızılmaq” erimiş kızıl bakırı ağızdan dökerek iç ve bağırsakların erimesi (azabı).

Cin, kötü ruh (Sanskritçe rakṣasa karşılığı); hep “yek içgek”: “tolu yavlaḳ yek içgek ėrser kėlip ol kişig ölürgeli” kötü cinler, periler gelip o kişiyi öldürmek isters…

İçeri almak; boyun eğdirmek, tâbi kılmak: “içgertim” (halkı) tâbi kıldım; “içgerip yana yorıdım” (onları) boyun eğdirip yine yürüdüm; “ḳız birişip klin içgerip” kız ver…

Anlamı kesinleşmeyen fiil biçimi (Küli Çor yazıtı): “ḳarluḳuġ içgintükin sançdı” Karlukları … (tâbi olduklarında ?) mızrakladı.

İçecek; hep “aş içgü” yiyecek içecek: “körügli ne barmu yigü içgü aş” gözetecek, yiyecek içecek var mı; “kim yėme aş içgü oġurlap yėgüçiler erdi” yiyecek içecek çalıp y…

İçen, içki içen: “begi içgüçi bolsa müfsid otun / ḳamuġ içgüçi boldı boḍnı bütün” beyi içkici, bozguncu olursa bütün halkı içkici olur.

Anlamı kesinleşmeyen söz (TT, kırık bağlam): “… içiggüg söz …”

(Birine) tâbi olmak, boyun eğmek, içine girmek: “ḳanıŋın ḳodup içıḳdiŋ” kağanını bırakıp (Çin’e) tâbi oldun; “ḳıırḳız bodunı içıḳdi yükünti” Kırgız halkı tâbi oldu, boy…

İçilecek şey; hep “yim içim” yiyecek içecek: “ḳarın toḍġuça yi ḳamuġ yim içim” karnın doyuncaya kadar her türlü yiyecek içecekten ye; “bursuŋ ḳuvraġnıŋ aġzıŋa kirgü yim…

Anlamı kesinleşmeyen fiil (Sekiz Yükmek): “uluġ darni tigme erdemke tükellig erip içnip yene edremlerin baturup” büyük darani denen erdeme erişip, …ip, yine erdemlerini…

İçinde, -de (Kur’an çevirisinde fī karşılığı olarak pek sık): “ol kim kökler içinde ol kim yerler içinde” göklerde ve yerde olan; “çıḳmaŋlar isig içinde” sıcakta (sefer…

Anlamı kesinleşmeyen söz (Maitrisimit): “aġarlag içlig udçı kızı” saygın, … sığırtmaç kızı.

İçinde, içre; içeride: “ol olarḳa ḫorluḳ dünya içre” bu onlar için dünyada zillettir; “bolur ḳarşı içre aġıçı işi” hazinedarın işi saray içindedir; “aġız içre aġu saġdı…

İçli dışlı, samimi, yakın: “küniŋe örü bardı içrek bolu” günden güne yükselip samimi oldu.

İçerideki; iç halk, bağlı olanlar: “anta içreki bodun ḳop maŋa körür” oradaki (sınırlar içindeki) halkın hepsi bana bağlıdır; “içreki bedizçig ıttı” iç (saray) nakkaşla…

İçirmek: “ḳayu aydı ötrüm içürgü kerek” kimi dedi: müshil içirmek gerek; “ḳıldıŋız mu hacilarḳa suw içürmekni” hacılara su içirmeyi mi (eşit tuttunuz); “içürmezmiz yand…

Anlamı kesinleşmeyen söz (Şine Usu, kırık bağlam; bir yer adı olmalı): “anta sançdım içüy keçip … toġuru sançdım” orada mızrakladım, … geçip … doğru mızrakladım.

(Kur’an çevirisinde) bayram; “ʿid küni” bayram günü: “siziŋ vaʿdeŋiz ʿid küni turur kim tėrilse boḍun” sizinle buluşma zamanımız, insanların toplanacağı bayram günüdür.

(Kur’an çevirisinde) iddet, boşanan ya da kocası ölen kadının bekleme süresi: “yoḳ sizke olar üze ʿiddedin sayur sizler anı” onlar üzerinde sayacağınız bir iddet yoktur…

Süs, bezek (?): “töpü tartıġta ulatı idig tümekler üze ıyın ıdarip” başa bağlanan süsler gibi bezeklerle … (U II).

(Küli Çor yazıtında) Küli Çor’un atının adı: “küli çor … idil aḳin binip oplayu tegip” Küli Çor İdil (adlı) akına binip saldırıp.

Sahipsiz: “eçümiz apamız tutmış yėr sub idisiz bolmazun tėyin” atalarımızın tuttuğu yurt sahipsiz kalmasın diye; “kögmen yėr sub idisiz ḳalmazun tėyin” Kögmen yurdu sah…

Kap, kacak; (içki) kabı: “idiş tavaş buşı bėrser” kap kacak sadaka verirse; “uzun tonlug idişin ayakın kodupan barmiş” kadın kabını kaşığını bırakıp gitmiş; “altun küze…

(Abhidharma çevirisinde, Sanskritçe itivṛttaka) ‘böyle söylendi’ diye başlayan sözler; Budist öğretinin on iki bölümünden biri: “自説 idivridaka evrişig” …

Anlamı kesinleşmeyen fiil biçimi (Abhidharma çevirisi): “alḳu basudçılar idlinür erter közünür ödlüg tuşta” bütün koşullar geçmiş, şimdiki zaman bölümünde … olur.

İdris peygamber: “yad ḳılġıl bitig içinde idrisni ol erür rast peyġamber” kitapta İdris’i an, o dosdoğru bir peygamberdi.

(Abhidharma çevirisinde) kaybettirmeden, elden çıkarmadan (?); hep “unıdmatın idtürmetin”: “köni nomuġ kim unıdturmatın idtürmetin” doğru öğretiyi unutturmadan, kaybett…

Sahip, iye: “bu ḳuḍret iḍisi uluġ bir bayat” bu kudret sahibi yüce, tek Tanrı; “semiz at aġzı ḳatıg boltı idisi umaz” semiz atın ağzı sertleşti, sahibi (onu) zapt edeme…

Rablık, efendilik: “ḳuluŋ men iḍim sen ḳul atı ḳul oḳ / iḍim sen tüzün sen iḍilik ḳıl oḳ” ben kulunum, sen Rabbimsin; kulun adı kuldur, sen Rabbimsin, soylusun, rablık …

Sâki, saray içki görevlisi; “iḍişçi başı” sâki başı: “ÖGDÜLMİŞ İLİGKE İḌİŞÇİ BAŞI NEGÜ TEG KEREKİN AYUR” Ögdülmiş’in hükümdara sâki başının nasıl olması gerektiğini söy…

Anlamı kesinleşmeyen söz (KB): “tiriglik tuşı bu ölüm ol iḍur” hayatın karşılığı bu ölümdür …

Anlamı kesinleşmeyen söz (Sekiz Yükmek): “tınlġlarġ ier basar ḳıyn ḳırḳın tegürür” canlıları … basar, eziyet eder.

Hastalık, dert: “bilig bilse ötrü yırar erde ig” bilgi bilirse insandan hastalık uzaklaşır; “ig aġrıġ kėtdi” hastalık, ağrı gitti; “teŋ teŋ ig aġrıġ ada tuda kelürür” t…

Hastalıklı, sık hastalanan: “üküş yigli yalŋuḳ kör igçil bolur” çok yiyen insan hastalıklı olur.

Yetiştirilmiş, beslenmiş (kul ya da hayvan): “men igdiş ḳuluŋ men tapuġçı seniŋ” ben senin yetiştirdiğin kulunum, hizmetkârınım; “öz igḍiş kerek keḍ sınamış yılın” yıll…

Hayvan yetiştiricisi, sürü sahibi (KB’de toplum sınıfları arasında): “İGDİŞÇİLER BİRLE ḲATILMAḲNI AYUR” hayvan yetiştiricileriyle nasıl ilişki kurulacağını söyler; “ḳam…

Sahte, yalan; yalancı: “azu bu sabımda igid barġu” yoksa bu sözümde yalan var mı; “ogrı igid erserler” hırsız, yalancı iseler; “artuḳ yalġan igid savlıġ” çok yalancı, s…

Sahtesiz, yalansız: “tŋri burḫannıŋ savı ezügsüz igitsiz” Buda’nın sözü yalansız, sahtesizdir.

Beslemek, büyütmek, yetiştirmek: “törütgen igiḍgen keçürgen iḍim” yaratan, besleyen, bağışlayan Rabbim; “yimi birle igḍür sen sansız özüg” sayısız canı yiyecekle besler…

Halktan kişi, sıradan (dünyevi) insan; “ḳara igil bodun” avam: “ḳara igil bodunıg yoḳ ḳılmadım” avam halkı yok etmedim; “birök igil nomçı törüçi körkin” eğer halktan, ö…

Hastalanmak: “ölür erdi erse ḳamuġ iglegen” hasta olan herkes ölseydi; “kişi igledimü ölüm ḳoşnısı” insan hastalandı mı ölümün komşusudur; “igledim andın uzaḳ” bundan u…

Hasta: “biligsiz kişi barça iglig bolur” bilgisiz kişi hep hastadır; “aġır iglig toyın” ağır hasta rahip; “eger bolsa sizler igligler azu sefer üze” hasta ya da yolculu…

(Maitrisimit’te) “edgü iglilerim” iyi dostlarım (başka yerlerde “edgü öglilerim”; dizgi ya da okuma farkı olabilir): “alku meniŋ edgü iglilerim boltılar” hepsi benim iy…

Hastalıksız, sağlıklı: “ig-siz kem-siz bolur” hastalıksız, kusursuz olur; “yüz yılka tegi uzun özin kalın kutın igsiz toġasız” yüz yıla dek uzun ömürlü, kutlu, hastalık…

Sağlık, hastalıksızlık: “esenlik tilese kör igzizlikin / az atlıġ otuġ yi” esenlik ve sağlık istersen az … ilaç ye.

İhsan, bağış, iyilik: “anıŋ birr u cudı bėdi‘ ihsanı” onun iyiliği, cömertliği, eşsiz ihsanı.

Anlamı kesinleşmeyen fiil (Abhidharma çevirisi; ‘alışmak, içli dışlı olmak’ anlamı beklenir): “iişleşip eşitdükte teriŋ nomuġ” derin öğretiyi alışarak işittiklerinde; “…

Anlamı kesinleşmeyen söz (KB): “keçürmiş tirig ik tüpi boldı yil” geçirilmiş hayatın … sonu yel oldu.

(Maitrisimit’te) bir tanrı hatununun adı (Ekapuṇḍarīkā ?): “yime ikapuntraḳ … erdeçi” … Ekapuṇḍarīkā …

İkisi, iki(si) birlikte: “eger bolsalar ikegü ol ikike” eğer ikisi iseler o ikisine; “yėdiler ikegü andın” ikisi ondan yediler; “iki uraġutnı kim sürerler ikegü” (sürül…

Anlamı kesinleşmeyen fiil (DLT): “il bolġalı ikendi / andaġ erig kim utar” il olmak için … ; öyle adamı kim yener.

İki: “iki tümen sekiz mıŋ girantlar” yirmi sekiz bin şloka; “törimiş iki bir tanuḳı anuḳ” yaratılmış iki şey birin tanığıdır; “iki neŋ ḳarıştı yaḳışmaz” iki şey karışın…

(Abhidharma çevirisinde) iki kat yapmak, ikilemek: “ulatı tėgüçi ujik ikidürmiş tudulturmış erür” ‘vb.’ denen sözcük (anlamı) ikiletmiş, tutturmuştur.

İkisi, her ikisi: “ikigü ajunda itiglig işi” iki dünyada da işi düzenli; “ikigün ajunda yaruyur küni” iki dünyada da günü aydınlık olur; “törütti bayat bu ikigün ajun” …

Yeniden, tekrar, ikinci kez: “anasın kutġaru yarlıḳap ikile evriltükte” annesini kurtarıp yeniden döndüğünde; “kiçimedin ara ikile tükel bilge maytrı burkan birle kavış…

Anlamı kesinleşmeyen fiil (ShoR, kırık bağlam): “ikileşip işleşip arḫant arqa boluşmaz” … arhatlarla birlikte olmaz.

İkinci kez, yeniden, bir daha: “alḳınçsız kögüzlüg bodisvt yana ėkileyü ötünti” Akṣayamati bodisatva yine ikinci kez ricada bulundu; “niz-vanıları anın ikileyü tuġum te…

İkinci: “anıŋda basa boldı ikinç oŋay” ondan sonra ikincisi kolay oldu; “ÖGDÜLMİŞ OḌĠURMIŞ BİRLE İKİNÇ ḲATA MÜNAZARA ḲILMIŞIN AYUR” Ögdülmiş’in Odgurmış ile ikinci kez …

İkinci: “ikinçi eligde ne ol bu biçek” ikinci olarak, eldeki bu bıçak nedir; “ikinçi usal bolma saḳ tur oḍuġ” ikincisi, gevşek olma, dikkatli, uyanık dur; “biri til kön…

İkinci; öteki: “ikinti asanki başlaġı” ikinci asaṃkhya’nın başı; “maytrı bodisavatnıŋ toyın bolmaḳ atlıg ikinti ülüş” Maitreya bodisatvanın rahip olması adlı ikinci böl…

Eşsiz, ikincisi olmayan: “şasatar bilge bilig boşġunmış ikintisiz baḫsı men erür men” bilimleri, bilgeliği öğrenmiş eşsiz bir öğretmenim.

Hep “bir ikintişke / bir ikintişin” birbirine, birbiriyle: “bir ikintişke söz savın sözleşü” birbirleriyle söz söyleşerek; “irpeklerin bir ikintişke irpeşü kelirler” pe…

Şüphe, kararsızlık; “ikirçgü köŋüllüg” şüpheli gönüllü: “ufşaḳ ḳılınç-lıḳ ikirçgü köŋül-lüg yalŋuḳlarḳa” küçük işli, şüpheli gönüllü insanlara; “kim meniŋ yoqadturzun i…

İkişer: “ḳanatlar iḍisi ikirer ikirer üçer üçer törter törter” ikişer, üçer, dörder kanatlı; “tört öd içinte yine ikirer öd adrılur” dört vakit içinde yine ikişer vakit…

(Skt. ikṣu) şeker kamışı: “künçit ikşu kamış osuglug sıḳarlar taŋarlar” (cehennemde canlıları) susam ve şeker kamışı gibi sıkar, sıkıştırırlar.

İnmek, alçalmak, düşmek (KB’de aġ-, yoḳla- ‘yükselmek’ karşıtı): “toġuġlı ölür ol aġıġlı ilür” doğan ölür, yükselen iner; “ḳayu neŋ aġar erse ilgü kerek” ne yükselirse …

(Kur’an çevirisinde) ilah, tanrı; çoğu kez “ilah yoḳ meger ol” ondan başka tanrı yoktur: “ol tirig turur ilah yoḳ meger ol” o diridir, ondan başka tanrı yoktur; “ḳamuġ …

Allah’ım, ey Tanrım (münacat başlarında): “ilahi küḍezgil meniŋ köŋlümi” Allah’ım gönlümü koru; “ilahi bilür sen bu ‘acizlıḳım” Allah’ım bu acizliğimi bilirsin; “ilahi …

Elāpattra, bir nāga (ejderha) kralının adı: “ilaptri piŋali pntu şnki ulatı luu ḫanları” Elāpattra, Piṅgala, Pāṇḍu, Śaṅkha vb. ejderha kralları.

(Başa) takınmak, takılmak (?): “amita-aba burḳanıġ töpüte ildinür” Amitābha Budayı başının tepesine takınır.

İndirmek, eğip yere indirmek (il- ‘inmek’ fiilinden): “uluġ taġ başın yirke ildrür egip” (cömertlik) büyük dağın başını eğip yere indirir; “yaġız yirke ildrür kötürmiş …

Anlamı kesinleşmeyen söz (KB): “kişi asġıŋa baḳma turma ile” başkasının çıkarına bakma, … durma.

Anlamı kesinleşmeyen söz (KB): “ḳaçan körse yüzin bulur can ilek” onun yüzünü görünce can … bulur.

Anlamı kesinleşmeyen söz; KB’de hükümdarın Ögdülmiş’i çağırttığı kalıp dizede (ilet- ‘götür, ilet’ buyruğu olabilir): “ilel tip turup çıḳtı ögdülmişe” … deyince (elçi) …

Kınamak, sitem etmek; gücenmek, (kendini) suçlamak, hayıflanmak: “körüp buştum erse ilendi özüŋ” görüp öfkelendimse sen gücendin; “cefa ḳıldı tip sen ilenme maŋa” bana …

Kınama, sitem: “begi taplamaz işni ḳılsa ḳulı / ilenç özke ḳılġu serilse ḳalı” kulu beyin beğenmediği işi yaparsa, (bey) sabredecekse kınamayı kendine yöneltmeli.

Anlamı kesinleşmeyen fiil biçimi (DLT, bahar tasvirinde): “ḳaḳlar ḳamuġ kölerdi / taġlar başı ilerdi” bütün su birikintileri göl oldu, dağların başı … (belirdi ?).

Anlamı kesinleşmeyen söz (Mait, cehennem tasvirinde kırık bağlam): “… ileri örtlüg temirlig …” … alevli, demirli.

Kanca, çengel: “tarjul şaḳtilerin ilgeklerin sançarlar” (cehennem bekçileri) üç çatallı mızraklarını, çengellerini saplarlar.

İleri, doğuya doğru (yazıtlarda yön bildirir): “ėlgerü kün tuġsıkka birigerü kün ortusıŋaru” ileride (doğuda) gün doğusuna, güneyde gün ortasına doğru; “eçim ḳaġan birl…

Anlamı kesinleşmeyen fiil (Abhidharma çevirisi, ana babanın evlada bakışı): “analarnıŋ süçig tadıġlıġ aşlarıġ işledip ilgündürmekleri erser” annelerin tatlı yemekler ya…

Anlamı kesinleşmeyen fiil biçimi (Mait, kırık bağlam): “et-özümin ilgür…eyin” bedenimi …

Hükümdar, kral (KB’de hükümdar Küntogdı’nın adı yerine de geçer): “ilig aydı uḳtum men emdi sözüŋ” hükümdar dedi: sözünü şimdi anladım; “ilig köz ḳulaḳ tuttı ilde ḳamuġ…

Anlamı kesinleşmeyen söz (Abhidharma çevirisi): “ḳadıġlanmaḳ yumdaru iligü bolur” katılaşma toplu olarak … olur.

Bağlanmasız, ilişiksiz, bir şeye takılmayan: “alku aġı barım iliksiz tutuḳsuz köŋülin buşı bėrdim” bütün malımı mülkümü bağlanmayan, tutunmayan gönülle sadaka olarak ve…

Anlamı kesinleşmeyen zarf (Abhidharma çevirisi; aynı eserde sık geçen ikileyü ‘yeniden, ikinci kez’ sözüyle karışmış olabilir): “amtı ilileyü sözlegülük öz baḫşı” şimdi…

Anlamı kesinleşmeyen söz (TT, kırık bağlam): “bar ililig kög ḳalıġ yüzinte” … gök yüzünde.

Takılmak, (tuzağa) düşmek, tutulmak: “tuymatın tuzaḳḳa ilinmiş” farkına varmadan tuzağa düşmüş; “tuzaḳḳa ilinme” tuzağa düşme; “tuzaḳḳa ilnür elik” geyik tuzağa düşer; …

Eğlenmek, gezinmek, zevk sürmek: “ḫualıġ çeçeklig yėrde oinayu ilinçüleyü olur” çiçekli yerde oynayıp eğlenerek oturur; “üd boltı katunum ilinçülegü yėmişlıḳke” hatunum…