ėl isim

Tanım

1. İl, devlet, ülke; siyasi birlik ve halkı: “eçim ḳaġan ėli ḳamşaġ boltuḳınta” amcam kağanın ili sarsıldığında; “teŋride bolmış ėl ėtmiş bilge ḳaġan” gökte doğmuş, ili düzenlemiş Bilge Kağan; “tabġaç ėliŋe ḳılıntım” Çin ilinde doğdum; “ḳamaġ ėl uluşlar tapıġı yögerü kelti” bütün ülkeler, iller hizmete geldi; “ėl ulus” ülke, yurt. Tanıklar: BKŞUUTT
2. (KB’de il yazımıyla) ülke, devlet, hükümdarlık; yönetilen halk: “il artar törü birle itlür ajun / il eksür bu küç birle buzlur ajun” il töreyle büyür, dünya düzene girer; il zorbalıkla küçülür, dünya bozulur; “bayudı boḍun hem itildi ili” halk zenginleşti, ili de düzene girdi; “sü başı ya il başı bolsa özüŋ” sen ordu başı ya da il başı olursan; “il kün işi” devlet ve halk işi; “iç ilde kötürgil boḍun küçlerin” iç ülkede halkın yükünü hafiflet; “iliŋ arta barġay kiŋügey yiriŋ” ilin büyüyecek, yerin genişleyecek; “bu efrasiyab tuttı iller talap” bu Efrasiyab illeri yağmalayıp ele geçirdi; “Mıŋlaḳ ilin açtımız” (DLT) Mınglak ilini fethettik. Tanıklar: KB7DLT
3. Şehir, memleket (Kur’an çevirisinde): “çıḳarġay-miz oḳ seni … ėlimizdin” seni yurdumuzdan çıkaracağız. Tanıklar: KuT
4. (Budist metinlerde) ülke: “maġat ėlte” Magadha ülkesinde; “uluġ tavġaç élinte” büyük Çin ülkesinde; “enetkek ilteki vaybaş şastar yaratdaçı” Hint ülkesindeki Vibhāṣā şastrasını yazan; “dkşnapt iltin yine maġat ėlke kelirler” Dakṣiṇāpatha ülkesinden yine Magadha ülkesine gelirler. Tanıklar: Mait3

Bu maddenin anlamları farklı dönemlerde tanıklanıyor. Anlam kayması listesi →

ėlgerü (doğuya doğru) N:ilgerü, ėlki N:ilki maddesine taşındı; yazıtlardaki ėl(i)g (belirtme) biçimi hükümdar maddesine düşmektedir. KB, DLT ve Budist metinlerdeki il yazımı (il, ilde, ilke, ili, iliŋ, ilim, ilin …) da bu maddede.

Derlemdeki bağlamlara bakılarak yazılmış özgün tanım (yazar: Claude (yapay zekâ)); güven: yüksek. Editör denetimi bekliyor.

Madde başı ve biçimler

Madde başı (sözcük başı): ėl — yalın hâliyle 490 kez

Yazım değişkeleri (edisyonlara göre; ses değerleri farklı olabilir):

• el 454 (EÇS, DK, KT, Man) · ėl 34 (KT, TT, BK, Tes) · él 2 (ShoR)
• elin 120 (EÇS, DK, KÇ, BK) · ėlin 9 (BK, KT)
• elim 30 (EÇS, KB) · ėlim 2 (KT, BK)
• elimiz 8 (EÇS, KT) · ėlimiz 1 (BK)
• ėlke 6 (Mait, U, TT) · élke 1 (ShoR)
• ėliŋe 5 (T, O, BK, ŞU) · eliŋe 1 (KT)
• ėlte 4 (KT, Mait) · elte 1 (KP)
• ėlinte 2 (KÇ, Mait) · élinte 1 (ShoR)
• êlteki 1 (ShoR) · elteki 1 (ShoR)
• eliŋin 1 (KT) · ėliŋin 1 (BK)

Çekimli biçimler (48):