Derlem sözlüğü

Abdallar, dünyadan el etek çekmiş ermişler, dervişler: “bedel ḳıldı ebdal neŋin hem malın / baḳıp ḳoḍtı zahid bu dünya ulın” abdallar mallarını, varlıklarını (ahiretle)…

(Tes yazıtında) bir boy ya da yer adı (kısmen onarılmış okuma): “ebdi bersil ḳadır ḳasar anta barmış” Ebdi, Bersil, Kadır Kasar oradan gitmiş.

Eve doğru, yurda, ordugâha doğru: “ol sabıġ ėşidip ḳaġanım ben ebġarü tüşeyin tidi” o sözü işitince kağanım ‘ben yurda doğru ineyim’ dedi (Tonyukuk).

Evlendirmek, ev bark sahibi etmek: “inim yėti urım üç ḳızım üç erti ebledim baġladım ḳızımın ḳalınsız bėrtim” yedi küçük kardeşim, üç oğlum, üç kızım vardı; evlendirdim…

Anlamı kesinleşmeyen söz (Küli Çor yazıtı, kırık bağlam): “Işbara bilge Küli Çor kişi … ebmedöki yoḳ erti” Işbara Bilge Küli Çor’un … olmayan (bir yanı) yoktu.

Büyükana, soyun ulu anası; “ece apa” (Maniheist metinde Hayat Anası için): “ol ḳamag teŋri yėrinteki teŋrilerniŋ ecesi apası süzök kut yaruk ög” o, bütün tanrı yurdunda…

Ecel, ölümün takdir edilmiş vakti; ölüm: “ecel tuttı iltür ne asġı sözüm” ecel yakaladı, götürüyor, sözümün ne yararı var; “ḳalı birmez erse yetilse ecel / bitilmiş bol…

Eceli gelmeden, vakitsiz (ölüm): “yaġıḳa yalıŋ teg eren teg uruş / ecelsiz ölüm bolmaz özke bolup” düşmana alev gibi, yiğit gibi saldır; ecel gelmeden kişiye ölüm olmaz.

Ağabey; amca, babanın büyük kardeşi (yazıtlarda Kapgan Kağan için): “eçim ḳaġan ėli ḳamşaġ boltuḳınta” amcam kağanın ili sarsıldığında; “eçim ḳaġan birle ėlgerü yaşıl ü…

Ata, büyük ata; hep “eçü apa” ikilemesiyle, atalar: “eçüm apam bumın ḳaġan ištemi ḳaġan olurmış” atalarım Bumın Kağan, İstemi Kağan tahta oturmuş; “eçümiz apamız tutmış…

Mal, eşya, varlık; hep “ed tavar” ikilemesiyle: “ed tavar kentü artayur buzulur” mal mülk kendiliğinden bozulur, yok olur; “ed tavar tileser bultuŋ” mal istersen buldun…

Edep, terbiye, görgü: “edeb birle ay toldı oldurdı kör” Aytoldı edeple oturdu; “oġul ḳızḳa ögret bilig hem edeb” oğluna kızına bilgi ve edep öğret; “biliglig sözi pėnd …

İyilikli, hayırlı, erdemli; yararlı: “kim muntag edgülüg maytrı bodisavatag körgeli küsemeser” kim böyle iyilik dolu Maitreya bodisatvayı görmek istemezse; “emgekligler…

İyice, güzelce, özenle; tam olarak: “bu sabımin edgüti eşid ḳatıġdı tiŋla” bu sözümü iyice işit, sıkıca dinle; “yelme ḳarġu edgüti urġıl” gözcüleri, karakolları iyice k…

İyileşmek, düzelmek, işi yolunda gitmek: “isizlik eḍikmez neçe eḍlese” kötülük ne kadar düzeltilse de iyileşmez; “oġramış iş bütmez edikmez” girişilen iş olmaz, düzelme…

Yükseklik, yüce yer: “edizlik tiledi süzük can turuġ / uçup bardı can ḳaldı ḳalbüd ḳuruġ” arı can yücelik diledi; can uçup gitti, beden boş kaldı.

Mallı, varlıklı; hep “edlig tavarlıġ”: “artuḳraḳ barımlıġ edlig tavarlıġ” pek çok mallı, varlıklı; “telim edlig tavarlıġ bay bayaġut bolmaḳ” çok mallı mülklü zengin tüc…

Malsız, gereçsiz, malzemesi olmayan: “ançulayu ḳaltı uzlar edsiz neŋ iş işleyü umaz” tıpkı ustaların malzemesiz hiçbir iş yapamaması gibi; (Abhidharma çevirisinde) tözs…

Ardına düşmek, izlemek, kovalamak: “bu dünya yaŋı bu eḍerse ḳaçar” bu dünyanın huyu budur: ardına düşersen kaçar; “neçe öz eḍerse ol ança ḳaçar” ne kadar kovalarsan o k…

Eyerlemek: “eḍerledi terkin atını tutup / ḳadaşı tapa bardı ewdin turup” atını tutup hemen eyerledi, evinden kalkıp kardeşine doğru gitti.

Eyersiz: “kewelde tüşüp edersiz yıġaç mingü muŋluġ bolup” soylu attan inip eyersiz tahta (tabuta) binmek zorunda kalıp (ölüm tasviri).

Anlamı kesinleşmeyen fiil (DLT’de olumsuz ulaçla): “eḍgermeḍip oḳ atar” … etmeden ok atar; “kiçig bulup yaġını yirgü emes / eḍgermeḍip ḳoḍsa anı ilni ḳunar” düşmanı küç…

İyi, güzel, hayırlı; nitelikçe üstün: “edgü bilge kişig edgü alp kişig yorıtmaz ermiş” iyi bilge kişiyi, iyi yiğit kişiyi (iş başına) getirmezmiş; “eḍgü sawıġ tilengil”…

İyi geçinmek, dostça davranmak: “ḳatılġıl bularnıŋ bile eḍgüleş” bunlarla kaynaş, iyi geçin; “ḳaḍaşḳa ḳatılma ulam eḍgüleş” kardeşle karış, sürekli iyi geçin.

İyilik, hayır, lütuf; “eḍgülük ḳıl-” iyilik etmek: “ḳamuġ eḍgülük ḳıl ḳılınçın sözün” işinle sözünle her türlü iyiliği yap; “yorı eḍgülük ḳıl ekin eḍgülük / saŋa eḍgü b…

Daha iyi, yeğ: “bu kün anda turmaḳ saŋa eḍgürek / yana munda turmaḳ maŋa eḍgürek” bugün orada kalmak senin için daha iyi, burada kalmak ise benim için daha iyi; “idi eḍ…

Yüksek, yüce: “ay sırḳa yaḳın ay köŋülke eḍiz” ey sırra yakın, gönülden yüce olan; “édiz taġ édiz sögüt teriŋ yar” yüksek dağ, yüksek ağaç, derin uçurum; “azu ėdiz taġt…

Anlamı kesinleşmeyen söz (AH, bozulan çağı anlatan dörtlükte): “ḳanı ‘ahd ėmanėt ḳanı eḍkülüg” hani ahit, emanet, hani … (eḍgülüg ‘iyilik’ okumasına yakın).

Gözetmek, özen göstermek, önem vermek; iyi bakmak: “baġırsaḳ ol ol kör kişig eḍlese” şefkatli, insanları gözeten kişidir; “küle baḳsa begler kimi eḍlese” beyler kime gü…

Gözetilmek, bakılıp beslenmek: “yılḳı yazın eḍlenür / otlap anın etlenür” hayvanlar yazın bakılır, otlayıp semirir.

Efrasiyab, Türk hükümdarı Alp Er Tonga’nın İranlılarca bilinen adı: “tejikler ayur anı efrasiyab / bu efrasiyab tuttı iller talap” Tacikler ona Efrasiyab der; bu Efrasi…

(Kur’an çevirisinde, Farsça) boş eğlence, oyalanma; alay konusu: “yaḳın tiriglik hem oyun yime efsus turur” dünya hayatı oyun ve boş eğlencedir; “amarı birle amarını ef…

Eğmek, bükmek; çoğu kez “boyun eg-”, “baş eg-” boyun eğmek, itaat etmek: “yaġıları eştip boyun egdiler” düşmanları işitip boyun eğdiler; “maŋa kim boyun egse arzu bulur…

(Farsça) eğer, şayet; koşul bağlacı (Kur’an çevirisinde sık): “eger tegse sizke bir eḍgülük yawuz kelür olarḳa” size bir iyilik dokunsa onlara kötü gelir; “icabet ḳılsu…

Beslemek, yetiştirmek: “etin ḳanın satar anın öz egidür” etini, kanını satar, bununla kendini besler; “ḳoy yılḳı egidser yılıŋa aşılur bay bolur” koyun, hayvan yetiştir…

Eğilmek, bükülmek: “ḳaġıl teg köni boḍ egildi ḳoḍı” ok gibi dik boy aşağı eğildi; “egilmiş ḫurma butaḳı teg eski” eğilmiş eski hurma dalı gibi; “egilmez köŋülni aḳı er …

Omuz, sırt: “egin bütgü ton hem ḳarın toḍġu aş” sırtı örten giysi ve karnı doyuran aş; “egin bütti boġzum yime boldı toḳ” sırtım örtüldü, boğazım da doydu; “egin keḍse …

(İplik) eğirmek: “buzdı egirmiş yipini küçde kiḍin” eğirdiği ipliği sağlamlaştırdıktan sonra bozdu; “ıduḳ elgin igig tutup yip egire yarlıḳadı” kutsal eliyle iği tutup …

Eğrilmiş iplik: “küçde kiḍin egirik yeşilmeki teg” sağlamlaştırdıktan sonra eğrilmiş ipliğin çözülmesi gibi.

Kuşatmak, egemenlik altına almak: “egirtmedimiz mü siziŋ üze yıġmadımız mu sizni müʾminlerdin” size üstün gelmedik mi, sizi müminlerden korumadık mı.

Anlamı kesinleşmeyen söz (KB): “et öz eglü birmez hava bulnadı” beden … vermez, heva bağlandı.

Çevirmek, etrafını sarmak: “tegre awıp egrelim / attın tüşüp yügrelim” çevresinde toplanıp kuşatalım, attan inip koşalım.

Eğri, çarpık: “üç adaḳlıġ köni tüz turur / ḳalı bolsa tört kör bir egri bolur” üç ayaklı düz durur, dört olursa biri eğri olur; “körmez sen anıŋ içinde egri ap yime ḳol…

Girdap yapmak, burgaçlanmak: “suv egrikşelür ur-suḳuşur” su girdap yapar, çarpışır.

Eğrilmek, bükülmek: “badarı braman kentü egrilmiş bükülmiş et-özin körüp” Brahman Bādari kendi eğrilmiş, bükülmüş bedenini görüp.

Eğrilik; doğruluktan sapma, hile: “biri egrilik ol sikirtse özin” biri de kendini eğrilikle koşturmasıdır; “köni bardı keldi neçe egrilik” doğruluk gitti, nice eğrilik …

(Maitrisimit’te “edruḳ” ile ikileme) türlü türlü, çeşitli (?): “egruḳ edruḳ tüllerig ḳoduru ḳolulasar” türlü türlü rüyaları iyice düşünürse.

Eksilmek, azalmak: “ev barḳ içinte ada tuda ḳor yas egsümez” ev bark içinde tehlike, zarar eksik olmaz; “burḫanlar uruġı üzülmez ḳılça egsümez” Budaların soyu kesilmez,…

(Abhidharma çevirisinde) eksiltmek, azaltmak; hep “azud-” ile ikileme: “bilmetin öçmekniŋ yörüginde bar ḳılmış erür egsüdmek azudmaḳıġ” bilmeden sönmenin anlamına eksil…

Eksik, noksan; eksiklik: “birök egsük kergek boldı erser” eğer eksik, gerekli olursa; “bu basudçısı egsük bolmaḳ üze” bu yardımcı etken eksik olduğundan; “savınıŋ egsük…

Eksikli, kusurlu (Maniheist tövbe duasında): “teŋrim egsüklüg yazuḳluġ biz” tanrım, kusurlu, günahlıyız.

Eksiksiz, tam: “ed tavar üzüksüz egsüksüz kergeksiz bolurlar” mal mülk kesintisiz, eksiksiz, ihtiyaçsız olurlar; “ikileyü arduḳsuz egsüksüz ėdigsiz” iki kat, fazlasız, …

Eksiltmek, eksik bırakmak, ihmal etmek: “edgü ḳılınç yaratınmaḳın egsütme” iyi iş yapmayı eksik bırakma; “ölüm künketegi atayu tapayın uduġın egsütmeser” ölüm gününe de…

Ehil, halk; “ehl-i beyt” Peygamber’in ev halkı: “bular ehl-i beyt ol ḫabibḳa ḳadaş” bunlar Sevgili’nin (Peygamber’in) yakını, ehl-i beyttir.

(Tohum) ekmek: “negü ekse yirke yana ol önür” insan yere ne ekerse o biter; “uruġ eḍgü ekse öner eḍgülük” iyi tohum ekerse iyilik biter; “uruġ isiz ekse isiz ök önür” k…

(Tonyukuk yazıtında) bir dağ adı: “benlig ek taġıġ ertü” Benlig Ek dağını aşarak.

Kan almakta kullanılan kesici alet, neşter (?): “ḳayu aydı ḳan tutmış emdi munı / aça birgü ekçek aḳıtġu ḳanı” kimi dedi: bunu kan tutmuş, neşterle açıp kanını akıtmalı.

Abla, büyük kız kardeş: “ögüm ḳatun ulayu öglerim ekelerim ḳunçuylarım” annem hatun başta olmak üzere analarım, ablalarım, prensesler; “inanç ekemiz yıpar” ablamız İnan…

İki, ikisi; hep “ekin ara” ikisi arasında (Orhon yazıtlarında): “kök teŋri asra yaġız yėr ḳılıntuḳda ekin ara kişi oglı ḳılınmış” üstte mavi gök, altta yağız yer yaratı…

Anlamı kesinleşmeyen söz (KB, kafiyede “teŋiz” ile): “özi ḳoḍḳı alçaḳ ne köŋli ekiz” kendisi aşağı, alçakgönüllü, ne de gönlü … (yüksek ?).

Anlamı kesinleşmeyen söz (ShoR): “birer 世 yér suvta ilendeçi eksşndeçi” her bir dünyada … eden, … eden.

Eksilmek, azalmak, noksan olmak: “ḳamuġḳa yaruḳluḳ birür eksümez” (güneş) herkese ışık verir, eksilmez; “tadu artadı kör küçi eksüdi” unsurlar bozuldu, gücü azaldı; “sa…

Eksik, noksan: “bir kılıçın tümenke bir eksük kişi … ölürdi” bir kılıçla on binden bir eksik insanı öldürdü; “yüz ygrmi yılta eksük yaşasalar” yüz yirmi yıldan az yaşar…

Eksiksiz, tam olarak: “sen aymış sözüŋ barça eksüksüzün / iligke tegürdüm” söylediğin sözün hepsini eksiksiz hükümdara ulaştırdım.

Eksiltmek, azaltmak: “taŋrı siziŋ birle hiç eksütmez ʿamelleriŋizni” Tanrı amellerinizden hiçbir şey eksiltmez; “bildimiz anı kim eksütür yer olardın” yerin onlardan ne…

Eksiltilmek: “uzun ʿömr bėrilmiş eksütülmez anıŋ ʿömrindin meger bitig içre” uzun ömür verilenin ömründen eksiltilmez, ancak bir kitapta (yazılıdır).

Hükümdar olmak, ülke sahibi olmak (?): “alp tarkan beg elantük erksintük ugurınta” Alp Tarkan Beg’in hükümdar olduğu, egemenlik kurduğu zamanda.

Anlamı kesinleşmeyen fiil biçimi (Maniheist metin): “aġı barım közine neŋ elenmegey” mal mülk gözüne hiç … olmayacak.

El: “muŋaḍmış yirimde elig tut maŋa” sıkıştığım yerde elimi tut; “ḳalı bolsa elgiŋ boḍunḳa uzun” elin halka uzun (cömert, güçlü) ise; “ḳamuġ eḍgülükke tegürgil elig” he…

Elli: “elig çe er tutdumuz” ellişer kadar adam yakaladık (Tonyukuk); “türük ḳaġan çaḳ elig yıl olurmış” Türk kağanı tam elli yıl hüküm sürmüş (Şine Usu); “tegürdi maŋa …

El sıkışmak, tokalaşmak: “eligleşti ilig bu zaḫid bile” hükümdar bu zahitle tokalaştı; “esenleşti ilig bile ol köre / eligleşti” hükümdarla selamlaştı, tokalaştı.

Karaca, geyik: “sagır içrė ėlik kėyik kirmiş” … içine karaca girmiş; “elik külmiz oynar çiçekler üze” karaca, … çiçekler üstünde oynar; “ḳaza birle ilnür tuzaḳḳa elik” …

Ele geçirmek, tutsak etmek (?): “tanġut süsin üşikledi / kişi işin elikledi” Tangut ordusunu … etti, kadınlarını ele geçirdi.

Anlamı kesinleşmeyen söz (DLT, sevgiliden ayrılık dörtlüğü): “közüm yaşın yamladı / baġrım başın emledi / elkin bolup ol keçer” gözümün yaşını sildi, bağrımın yarasını …

Ülkesini, devletini yitirmek: “elsiremiş ḳaġansıramış bodunuġ küŋedmiş ḳuladmış” ülkesiz, kağansız kalmış halkı cariye, köle olmuş (halkı toparladı).

İlaç, deva, tedavi; çoğu kez “ot em”: “bu igke emi yoḳ tileme otı” bu hastalığın ilacı yok, ilacını arama; “ayu birdim emdi igim hem emim” derdimi de ilacımı da söyledi…

Emmek: “alkunuŋ karınlıg kovuḳlarınta yatdım alkunuŋ sütin emdim” hepsinin rahminde yattım, hepsinin sütünü emdim; “alḳunıŋ sütin emtim” hepsinin sütünü emdim.

Emanet, güvenle bırakılan şey; güvenilirlik: “emanet yüḍürdi boyunḳa uluġ” boynuna büyük emanet yükletti; “emanet bile bolsa köŋli süzük” emanetle birlikte gönlü arı ol…

Hekim, ilaç veren: “ḳamuġ ig toḳaḳa bu emçi erür” bütün hastalık ve dertlere bu hekimdir; “emçi körse otun emler ök igin” hekim görse ilaçla hastalığını tedavi eder; “b…

Şimdi, artık; (söze başlarken) işte, öyleyse: “anı ög sen emdi sewinçin tile” sen şimdi onu öv, sevinçle dile; “muŋar meŋzetü keldi emdi bu söz” şimdi buna benzer söz g…

Değil (DLT): “aydım asıġ ḳılġu emes” dedim: fayda vermez; “kiçig bulup yaġını yirgü emes” düşmanı küçük görüp kötülememeli.

Acı çekmek, sıkıntı çekmek; zahmet çekmek, emek vermek: “tilin emgemiş er negü tir eşit” dili yüzünden acı çekmiş adam ne der dinle; “beg emgep il itse boḍun şük bayur”…

Acı çektirmek, sıkıntıya sokmak, eziyet etmek: “küŋ ḳul ḳılıp uçuz yinik tutup emgedip irintürdüm erser” köle cariye edip hor görüp eziyet ederek kederlendirdiysem; “te…

Acı, ıstırap, sıkıntı: “sini ḳoldı tün kün bu emgek bile” gece gündüz bu sıkıntıyla seni diledi; “yıl ay tutġunı boldum emgek bile” yıllarca sıkıntıyla tutsak oldum; “b…

Acılı, ıstıraplı, sıkıntı çeken: “emgeklig yüzin iye taya badari braman inçe tėp tėdi” Brahman Bādari acılı yüzünü eğip şöyle dedi; “muntaġ emgeklig yolda tüşmiş tururl…

Zahmetli bulmak, güç saymak: “bu yörügde emgeksinip yaḳın yaġuḳ işletmedimiz” bu anlamda (işi) zahmetli bulup yakından işlemedik.

Acısız, sıkıntısız; zahmetsiz: “kop kamag tınlıglarıg emgeksiz meŋilig kılayın” bütün canlıları acısız, mutlu kılayım; “naru tevrilmekin emgeksiz uçuz uḳar” öteye dönme…

Acı çekmek, sıkıntıya katlanmak; çile çekmek: “altı yıl tapavan berkte duşkaraçar emgek emgenmişin” altı yıl çile ormanında ağır çile çekmiş olarak; “ertiŋü emgek emgen…

Anlamı kesinleşmeyen söz (Kur’an çevirisi, Kāf 16, ḥabl al-warīd karşılığında): “biz yaḳın-miz aŋar emgen tamurdın” biz ona … damarından daha yakınız (şah damarı).

Acı çektirmek, eziyet etmek, sıkıntı vermek: “mini emgetür til iḍi ök telim” dil sahibi beni çok eziyet ettirir; “emgettiler kelmezde aşnu bizke” sen gelmeden önce de b…

Eziyet eden, işkenceci: “tınlġlaraġ ḳınaġuçı emgetgüçi boltum erser” canlılara işkence eden, eziyet eden olduysam; “küçsüz küsünsüz tınlıglar emgetgüçiler” güçsüz canlı…

Eziyet görmek: “ol yaḳınraḳ kim bilinseler emgetilmeseler” bu, tanınmaları ve eziyet görmemeleri için daha uygundur.

Güvenilir, emin (kişi): “eminig ḫıyanet bile ḳatmaġıl” güvenilir kişiyi hainle karıştırma.

Emir, bey unvanı: “Emir Seyfeddin” (AH sonundaki ek beyitlerin başlığında).

Anlamı kesinleşmeyen söz (ShoR): “ḳop marin ḳoġşayu emirkeşü” hep … gevşeyip …

Eğilmek, yana yatmak, bir yana meyletmek: “ḳamuġ üç aḍaḳlıġ emitmez bolur” üç ayaklı her şey yana yatmaz; “ḳayu tüz emitse turumaz tüşer” düz olan eğilirse duramaz, düş…

Tedavi etmek, iyileştirmek: “igig emlemese kişi terk ölür” hastalığı tedavi etmezse insan çabuk ölür; “ig agrıglıg kişig … içgü ot öntürüp emleser” hasta kişiye içecek …

Tedavi ettirmek: “balıḳmış bar erse sen emlet körü” yaralanmış olan varsa ona bakıp tedavi ettir; “tapuġ birle yazuḳ igin emletür” hizmetle günah hastalığını tedavi ett…

Buyruk, emir; yetki: “yandursalar anı yalavaçḳa ya emr iḍisiŋe” onu peygambere ya da yetki sahiplerine götürselerdi; “emr-ü ma‘ruf” iyiliği emretme: “ḳanı emr-ü ma‘ruf …

Sevgili, sevimli; tatlı, yumuşak: “uluġ küçlüg luular yumşaḳ emraḳ ünin kökreyürler” büyük güçlü ejderhalar yumuşak, tatlı sesle gürlerler; “anta barıŋ emraḳım” oraya g…