Mait sözlüğü · madde
ilig isim
Tanım
- Hükümdar, kral (KB’de hükümdar Küntogdı’nın adı yerine de geçer): “ilig aydı uḳtum men emdi sözüŋ” hükümdar dedi: sözünü şimdi anladım; “ilig köz ḳulaḳ tuttı ilde ḳamuġ” hükümdar ilin her yanında göz kulak tuttu; “ilig ḳaznaḳı toldı altun kümüş” hükümdarın hazinesi altın gümüşle doldu; “ÖGDÜLMİŞ CEVABI İLİGKE” Ögdülmiş’in hükümdara cevabı; “ayur inç tirilsü ilig miŋ yılın” hükümdar bin yıl esen yaşasın, der; “aya il tutuġlı ilig” ey ili tutan hükümdar. Tanıklar: KB4
- (Budist ve Maniheist metinlerde ėlig) kral; “ėlig ḳan” kral, hükümdar; “çaḳravart ėlig ḳan” cihan hükümdarı: “şanki çaḳravart ėlig ḳannıŋ … kunçuylar erdinisi” Śaṅkha cihan hükümdarının değerli prensesi; “tŋriler ėligi-y-a” ey tanrıların kralı; “birök kiçig kiçig ėligler körkin ḳurtulġu tınlġlar erser” eğer küçük krallar görünüşüyle kurtulacak canlılar varsa; “maḫarıt elleg” büyük kral; “yarlıġkançuçı kaŋamaz edgü kılınçlıg eligemez” merhametli babamız, iyi işli kralımız. Tanıklar: KPMait3U2
Bu maddenin anlamları farklı dönemlerde tanıklanıyor. Anlam kayması listesi →
Yazıtlarda ėl ‘il’ adının belirtme biçimi ėl(i)g bu yazımla birleşir: “Az ėlig tutdı” (KÇ) Az ilini tuttu; “ėl(i)g ança tutm(ı)ş” ili öylece tutmuş.
Derlemdeki bağlamlara bakılarak yazılmış özgün tanım (yazar: Claude (yapay zekâ)); güven: yüksek. Editör denetimi bekliyor.
Madde başı ve biçimler
Madde başı (sözcük başı): ilig — yalın hâliyle 604 kez
Yazım değişkeleri (edisyonlara göre; ses değerleri farklı olabilir):
- ėlig 58 (Mait, U, BK, KT) · êlig 3 (ShoR)
- ėligi 14 (U, Mait, Abh) · éligi 5 (ShoR)
Çekimli biçimler (21):
Bağlamlar
Bütün geçişler (68) →Mait Maitrisimit Nom Bitig (Hami)
68 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Mai.Tek.003.06–10 | ç(a)ḳr(a)v(a)rt | ėlig | kan ornıŋa olurġulug tigin öge atıŋa abişıḳ kılmış bėş ajun tınlıglarag ur … |
| Mai.Tek.004.59 | … / / ? = 93 182 224 körklüg altı kızlarag ... kişilenti erti.. viru(t)aḳ | ili(g) | beg basa basa şaḳilarag utmaḳ adaḳ asra kılmaḳ sav(lar)ag sözle--mişiŋe al … |
| Mai.Tek.005.13–16 | (virutaḳ) | ėlig | beg yarlıġın ... -ü tükel bilge teŋri (burkan eşidip) ol katunlarnıŋ ... u … |
| Mai.Tek.008.39–43 | … mez ... -g oġul törüsinçe (tigin) öge atıŋa tegip bur--kan ç(a)ḳr(a)v(a)rt | ėlig | kan yėr suvda belgürer |
| Mai.Tek.011.22–25 | ne ogrınta ne tıltaġınta biziŋ begimiz vayşrvani | ėlig | teŋri teŋrisi burkannıŋ yėrtinçüde ... |
| Mai.Tek.013.45–51 | ol balıḳta ç(a)ḳr(a)v(a)rt | ėlig | kanlarnıŋkezigi--nte tiziginte ġaudam oġuştın (t)özdin belgürmiş kamag şaḳ … |
| Mai.Tek.013.52–56 | ol | ėlig | begniŋ mahamay atlıg işi teŋridin lumbani atlıg arıgda aşoḳ atlıg adınçıg … |
| Mai.Tek.020.07–11 | … nka tükellig bolġay bir ulug bedük kėŋ alkag bolmaḳ ikinti körklüg ... / / | ėlig | bolġay üçünç edgü kutlug tınlıglar--ın tolu tükel bolmaḳ.. |
| Mai.Tek.035.11–14 | … t mıŋ mingü kölüŋüke minmiş yinçge kırkınlar birle tegrıḳlep şanki çkrvirt | ėlig | kanta ulatı |
| Mai.Tek.038.37–41 | … uŋ adaḳınta eŋitgeli yüküngeli tegim erürler ol savag ėşidip şanki çkrvirt | ėlig | yėti erdnisi kamag çmbudvip uluş--taḳı ėligler begler birle |
| Mai.Tek.040.09–12 | … gin ... -in.. kar / / ... -rkı katun ... -ke brhmayu brm(an) şanki ... - / | ėlig | kanka ... |
| Mai.Tek.045.06–07 | şanki atlıg (çk)rvrt | ėlig | kan men bol-... |
| Mai.Tek.047.15–18 | şmnu teŋri anta oḳ yitlinip / - ... ötrü şanki çkravrt | ėlig | k(an) (ögrün-) -çülüg sevinçlig bolup inçe (saḳı)nç saḳınur.. |
| Mai.Tek.050.13–16 | … nomlug tilgen tevirmiş şanki çaḳr(v)rt ėlig kan başın sekiz tümen tört mıŋ | ėligler | begler arşidati puranı başlap |
| Mai.Tek.051.19–21 | (an)ta ötrü kitumati kent (uluş)taḳı şanki ç(a)ḳr(a)v(a)rt | ėlig | kannıŋ yaşovati atlıg kunçuy--(lar) (e)rdinisi inçe ėşidür.. |
| Mai.Tek.051.28–33 | kim şanki ç(a)ḳr(a)v(a)rt | ėlig | kanta öŋi ödrülüp orduta karşıda / 29) olursar men anın men yėme smnanç bo … |
| Mai.Tek.051.37–38 | ol oġurka şanki ç(a)ḳr(a)v(a)rt | ėlig | kan bizni kodup ıdalap toyın boltı.. |
| Mai.Tek.051.39–43 | men yėme | ėlig | kan ordusın- -ta ordu karşı kodup şmnanç bolur-men siz--ler yėme et-öz- -ü … |
| Mai.Tek.058.45–48 | ... -miş kaŋı | ėlig | begig kınlıḳta bekletip yėti yüligün adaḳı ol / - ... ... - /.. taḳı yėme … |
| Mai.Tek.062.25–28 | amarı--(ları) (inçe) (tėp) (tėyür)ler-biz öŋre (kişi) (ajunınta) (e)rken | ėligler | ... tınlıglar balıḳ begleri / / - |
| Mai.Tek.072.34–38 | teŋri yėrinte kodı ėnip şanki ç(a)ḳr(a)v(a)rts | ėlig | kan birle meŋi meŋilep aŋ kininte siziŋ şaz--anıŋızta ulug edgüke teggey e … |
| Mai.Tek.072.43–47 | … ku teŋri yėrinte tugdılar.. teŋri yėrintin kodı ėnip şanki ç(a)ḳr(a)v(a)rt | ėlig | kan birle teŋri meŋisi meŋi--lep kiniŋe nırvan meŋisin bultaçı bolġaylar.. |
| Mai.Tek.089.20–30 | … ol tükel bilge maytr(ı burkan) bizni tapa küde (kelmiş erür) ötrü teŋriler | ėligi | ... |
| Mai.Tek.109.35 | ol buyan edgü kılınç küçinte şanki ç(krvrt) | ėlig | kan birle tuşup ya / / - ... et-özin teŋri meŋisin me(ŋiledeçi) (te)ŋriler … |
| 3a-7–10 | kim mn ḳam(a)-ġda öŋre d(a)rmaruçi atlġ | ilig | ḫan erken maitar atlġ edgü ögli dyan saḳınç saḳıntım yüz kalp üç asanki ed … |
| 6b-2–7 | … . . -gler ḳamaġ . . . . . . -niŋ ilki ajunta . . . . . . d(a)rmuruçi atlġ | il-[ig | ḫan] erdi . . |
| Mai.T-11.3a.17–24 | … bėrle ḳarnınta kirür tüşe<se>r .. ol işliler tört uluş üz-e erklig çkrwrt | ilig | ḫan bolġu-luḳ oġul toġ[u]rur .. |
| Mai.T-11.3a.25–29 | … m}inip ḳ[ar-] nınta kirür tül tüşeser ol ḳunçuy-lar otġuratı burḫan çkrwrt | ilig | ḫan bolġuluḳ oġul toġurur (.) |
| Mai.T-11.3b.18–24 | anta ötrü tŋriler | iligi | ḫormuzta tŋri tört maḫaraç tŋrilerke inçe tėp yrlıḳayur .. körüŋler sizler … |
| Mai.T-11.4a.30 | … pmış [osuġlu]ġ ög ḳarnınta olurup bekiz blgülüg turḳaru közinür .. tŋriler | iligi | ḫormuzta tŋri on ay kö-[ni] tŋridem tataġ bodiswt … -tin(i)ŋ … tübintin et … |
| Mai.T-11.8b.21 | … (.) bilge kişi ol yirig orunuġ ayamış aġırlamış krgek .. anta ötrü tŋriler | iligi | ḫormuzta [bėr ygrminç ülüş toḳuz ptr] i[nçe tėp tėyür ?] |
| Mai.T-11.9a.11–16 | ḳutluġ[lar]nıŋ | iligi | üze ḫormuzta tŋri aŋa bėrmiş çambu sögüt budıḳın sıp alır (.) ötrü ol budı … |
| Mai.T-11.9b.15–27 | ol yaruḳ-lar ara ḳaltı upaşati ilig ḫan-nıŋ töpüsinte murtagati | ilig | ḫan blgülüg bolmışça oŋtun yıŋaḳ ködrümintin otuz iki ḳut buyanın tükel(l) … |
| Mai.T-11.11b.13–22 | … ı brḫmayu purohit uluġ ögrünçü meŋike esürmiş munmış osuġluġ bolup tŋriler | iligleriŋe | oḳ teginç bėrmişleriŋe bodiswt-aġ körgeli küsüşin ürkmiş beliŋlemiş osuġlu … |
| Mai.T-11.11b.27 | … ygrmi ptr] [sıŋar] … … … ögir[ü] sewin[ü] … … … ötrü brḫ-mayu purohit iki | iligin | bodiswt üze ḫua yawışġu saça iki tiz-in sökütėp köküş öŋlüg çar-toḳırın y[ … |
| Mai.T-11.12b.13–29 | … n uduzur .. sekiz tümen tort mıŋ purohitlar adlaġ ma[ŋgal]laġ alḳış alḳayu | iliglerin | ḳawşurup tegre yorıyurlar .. |
| Mai.T-11.13b.15–22 | çkrwrt | ilig | ḫanlar-da utmış yigedmiş ḳutı buyanı-ı erür .. naŋ bu orduda ḳarşıda ol-ur … |
| Mai.T-11.14b.24–27 | ötrü maitri bodiswt kenç kiçig erken torl-uġ | iligin | altunluġ kegde tutup bėr ujak bitimişte yüz ujak bitimiş bolur ... |
| Mai.T-11.15a.24–27 | … a ḳutluġda ḳutluġı bu ujak erür .. gaŋ ögüzdeki ḳum sanınça burḫanlar kntü | iligin | bitimiş bu ḳutluġ ujak erür .. |
| Mai.T-11.16b.12–17 | … r ḳop ḳamaġ yalŋuḳlar anıŋ tegre tegzinürler … yme bėr oġurda şanki çkrwrt | ilig | ḫan kntü ḳutadmış ḳuwraġı bėrle brḫmayu purohitıġ körg-eli yrlıḳlar .. ili … |
Aynı gövdeden maddeler
“ilig” ile başlayan öteki madde başları (türevler ve birleşikler; biçimsel benzerlik, köken ilişkisi kesin değildir).