ŞU sözlüğü · madde
ay isim
Tanım
- Gökteki ay: “yaġız yir yaşıl kök kün ay birle tün” yağız yer, yeşil gök, güneş, ay ve gece; “kün ay teŋri” Güneş ve Ay tanrısı; “kün ai yaruḳın tıda” güneşin ve ayın ışığını engelleyerek; “tolu erdi ayım” ayım dolunaydı; “tolun ayın yüzi” dolunay yüzü (sevgili için); “kün hem aynı musaḫḫar ḳıldı” güneşi ve ayı buyruğa bağladı. Tanıklar: MaitManTTKB2DLT
- Ay, yılın on ikide biri: “iki ay tutaşı ruze tutmaḳ” iki ay art arda oruç tutmak; “ėkinti ay altı yaŋıḳa” ikinci ayın altısında; “toḳuzunç ay” dokuzuncu ay; “yürüŋ ay béş yégirmide” ak ayın on beşinde; “yılın hem ayın” her yıl ve her ay, sürekli; “bir aykı yarım aykı” bir aylık, yarım aylık; “küniŋe ayıŋa” gününe ayına göre. Tanıklar: ŞUKPMaitShoRKuTKB
- (KB) Hitap ünlemi, ey: “ay ilig” ey hükümdar; “ay ḳutluġ” ey kutlu; “ay bügü” ey bilge. Tanıklar: KB3
“ayı” biçiminin çoğu ‘pek, çok’ anlamında olduğundan ayı maddesine, “ayma” biçimi ay- fiiline bağlandı; “ayın” biçimi ay maddesine alındı, “ayınma” ise ayın- (korkmak) fiiline.
Derlemdeki bağlamlara bakılarak yazılmış özgün tanım (yazar: Claude (yapay zekâ)); güven: yüksek. Editör denetimi bekliyor.
Madde başı ve biçimler
Madde başı (sözcük başı): ay — yalın hâliyle 1.567 kez
Yazım değişkeleri (edisyonlara göre; ses değerleri farklı olabilir):
- ayka 3 (Man, IB) · ayḳa 3 (ŞU, KuT, KB)
Çekimli biçimler (24):
Bağlamlar
Bütün geçişler (20) →ŞU Şine Usu Yazıtı
20 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| ŞU K 9 | ozmış tėgin ḳan bolmış ḳony yılḳa yondim ėkinti süŋüş [eŋ il]ki | ay | alt[ı] yaŋıḳa t[oḳıdım] / (...) |
| ŞU D 3 | irtim burġuda yėtdim törtünç | ay | toḳuz yaŋıḳa süŋüşdim sançdım yılḳısın barımın ḳızın / ḳoduzm kelürtim biş … |
| ŞU D 3 | … uz yaŋıḳa süŋüşdim sançdım yılḳısın barımın ḳızın / ḳoduzm kelürtim bişinç | ay | udu kelti sekiz oġuz loḳuz tatar ḳalmatı kelti seleŋe kidin yılun ḳol bird … |
| ŞU D 4 | … ün saḳışın şıp başın yöra kelti ... ııçı seleŋeke tegi çeri[g it]di bėşinç | ay | toḳuz otuzḳa süŋüsdim anta sançdım seleŋeke siḳa sançdım yazı ḳıltım üküşi … |
| ŞU D 5 | … yėtdiŋ yana içik ölmeçi yėtmeçi sen tėdim yiçe işig küçig bėrgil tėdim ėki | ay | kütdim kelmedi sekizinç ay bir yaŋıḳa sü yorıyın tėdim tug taşıḳar erkli |
| ŞU D 5 | … meçi sen tėdim yiçe işig küçig bėrgil tėdim ėki ay kütdim kelmedi sekizinç | ay | bir yaŋıḳa sü yorıyın tėdim tug taşıḳar erkli |
| ŞU D 6 | yelme eri kelti yaġı [kelü]r tėdi yaġın başı yorıyu kelti sekizinç | ay | ėki yaŋıḳa çıġıltır / költe ḳasuy kezü süŋüşdim anta sançdım anta udu yond … |
| ŞU D 6 | … aŋıḳa çıġıltır / költe ḳasuy kezü süŋüşdim anta sançdım anta udu yondim ol | ay | bėş yėgirmike keyre başı üç birküde tatar birle ḳatı toḳıdım sıŋarı bodun |
| ŞU D 7 | tarduş tölis bodunḳa bėrtim ançıp bars yılḳa çıḳ tapa yondim ėkint[i] | ay | tört yėgirmike kemde / D 8: toḳıdım ol y[ılḳa?] (...) kd . ç . nt ... [tė] … |
| ŞU D 9 | bėşinç | ayḳa | tegi (...) -ḳa() ötüken yış başı anta [ıs?] öŋüz başı anta ıduḳ baş kidint … |
| ŞU G 1 | … arḳar başı tuşı anta er ḳamış dlUn . [ya]nta s[alla]p keçdim bir yėgirminç | ay | sekiz yėgirmike .... yoluḳdım bulçu ügüzde üç ḳarluḳıg |
| ŞU G 5 | .. ı/i anta t[oḳıdım] .... [b]işinç | [ay] | altı otuzḳa süŋüşdim anta sançdım içüy k[eçip] g toġuru sançdım anta ötrü … |
| ŞU G 6 | y[aġı] bol- turup yėrin tapa bardı anı udu .... ugru? yagradḳan? sekizinç | ay | ben udu / yorıdım ebimin ersegünte yula költe ḳo<d>tım anta irtim (...) |
| ŞU G 7 | basmılıġ ḳo[dup] (...) -inç | ay | bir otuzḳa ḳarluḳıġ btnt.. -dı yogra yarışda süsin anta sançdım ebi on kün … |
| ŞU G 11 | (...) seleŋeklal t (...) bir yėgirminç | ay | yėgirmike ḳara buluḳ öŋ[di]n suuḳaḳ yulı anta çigil totoḳ.... ı/i (...) |
| ŞU G 14 | … un?] k ... (...) t'o/u (...) -miş . zl .... -medi ḳan (...) ançıp sekizinç | ay | üç yaŋıḳa yor[ıdım?] [ḳar]Iuḳ tirigi barı<p> türgişke kel[ti] yana tüşip |
| ŞU B 2 | onunç | ay | ėki yaŋıḳa bar[dı]m t (...) a/a tėmişi ö/ü l .. y1ı It .... m .. r o/u gö/ … |
| ŞU B 3 | … dım ı/i . k [yaḳlaşıḳ hart] yana ... d .... k .. ėki bodunıg alıp toḳuzunç | ayM | üḳanig? toḳıdım anta olurupM biŋe ı<d>tım ḳuut yartag? tuġın |
| ŞU B 4 | … o/u . ygl ... [b]odumg ḳo/uo/u . -dım alġaçḳa? buyl[a?] (...) ebime ėkinti | ay | altı yaŋıḳa tüşdim taḳıġu yılḳa o/u .... -ḳa .... kö/ü -dim .. birmiş o/u … |
| ŞU B 7 | ……………. üç tümen .. r sançduḳ yėrd[e] saḳınmış (...) d . çö/ü . ėkinti | ay | altı yėgirmike uç tuglıg |