Tanım
- Hak, gerçek, doğru: “keldi saŋa haḳdın” sana gelen haktan; “biligsizke haḳ söz tatıġsız erür” bilgisize doğru söz tatsızdır; “bil ol haḳ rėsul” bil ki (o) hak peygamber. Tanıklar: KuTAH2
- Hak, borç, birine düşen pay: “tapınsa öter beg tapuġçı ḫaḳın” (kul) hizmet ederse bey hizmetkârın hakkını öder; “saŋa haḳ öteyin” sana hakkını ödeyeyim; “vefaḳa vefa ol kişilik haḳı” vefaya vefa, insanlığın borcudur; “tapuġçı haḳı” hizmetkârın hakkı; “ḫazine ḫaḳı” hazinenin hakkı; “uluġlar haḳın küḍezgil” büyüklerin hakkını gözet. Tanıklar: KB5
- (Yeminde) hakkı için: “tüzün ilk iḍi haḳḳı” soylu ilk Rabbin hakkı için. Tanıklar: KuT
Bu maddenin anlamları farklı eserlerde tanıklanıyor. Anlam kayması listesi →
KB’deki haḳı (ayrı madde olarak kalmıştı) de bu maddede.
Derlemdeki bağlamlara bakılarak yazılmış özgün tanım (yazar: Claude (yapay zekâ)); güven: yüksek. Editör denetimi bekliyor.
Madde başı ve biçimler
Madde başı (sözcük başı): haḳ — yalın hâliyle 11 kez
Yazım değişkeleri (edisyonlara göre; ses değerleri farklı olabilir):
- haḳḳı 16 (KuT, KB) · ḫaḳḳı 1 (KB)
- haḳın 11 (KB, AH) · ḫaḳın 5 (KB)
- haḳı 10 (KB) · ḫaḳı 6 (KB)
- haḳ 8 (KuT, KB, AH) · ḫaḳ 2 (KB) · ḫak 1 (KB)
- ḫaḳıŋ 2 (KB) · haḳıŋ 1 (KB)
- haḳnı 1 (KuT) · ḫaḳnı 1 (KB)
Çekimli biçimler (16):
Bağlamlar
Bütün geçişler (72) →KB Kutadgu Bilig
47 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KB 597 | bu künde naru sen ḳıyılma tapın / tapınsa öter beg tapuġçı | ḫaḳın | |
| KB 2321 | kişilik ḳılıġlı ınançlıġ aḳı / tuz etmek | haḳı | tip öter er haḳı |
| KB 2954 | ḳalı beg | haḳın | körse ḳutlar turup / kerek ḳul haḳın körse tapġın körüp |
| KB 3706 | toġardın batarḳa bir örlem yir ol / vefa birle bilse yaḳınlıḳ | haḳın | |
| KB 5578 | ötemiş bolur sen ra‘iyyet | ḫaḳı | / sen ötrü ḫaḳıŋ ḳol ay ilçi aḳı |
KuT Kur’an Tercümesi Rylands Nüshası
22 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Ku. T. 27/53a1 | … ara anıŋ birle kim ıḍtı taŋrı uḍmaġıl tilekleriŋizke andın kim keldi saŋa | haḳdın | ḳamuġḳa ḳıldımız sizdin yaruḳ yol hem çeraġ eger tileseti taŋrı ḳılġatı si … |
| Ku. T. 31/4a2 | 1 bu huruflar | haḳḳı | |
| Ku. T. 35/49a2 | 43 | haḳḳa | ol kim ündeyür siz mėni anıŋ birle yok aŋar ündemek dünya içre hem aḫiret … |
| Ku. T. 37/47b2 | 28 ol taŋrı kim ıḍtı yalavaçını könilik birle | haḳ | din birle zahir ḳılsa anı din üze ḳamuġı üze tap taŋrı tanuḳ |
| Ku. T. 37/83a3 | 3 ol terk yorıġlı kemiler | haḳḳı |
AH Atebetü’l-Hakâyık
3 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| AH 101–104 | … ‘alim yoḳar yoḳladı biligsizlik erni çökerdi ḳoḍı bilig yind usanma bil ol | haḳ | rėsul bilig çinde erse siz arḳaŋ tidi |
| AH 109–112 | biligsizke | haḳ | söz tatıġsız erür aŋar pėnd nasihat asıġsız erür ne türlüg arıġsız arır yu … |
| AH 345–348 | küḍezgil aya dost uluġlar | haḳın | asıġsız mizah hėm cėdėldin saḳın uluġlarnı buşrup saŋga bu mizah kiçiglern … |
Aynı gövdeden maddeler
“hak” ile başlayan öteki madde başları (türevler ve birleşikler; biçimsel benzerlik, köken ilişkisi kesin değildir).