Derlem sözlüğü · madde
ḫan isim
Tanım
- Han, hükümdar, kral: “d(a)rmaruçi atlġ ilig ḫan erken” Dharmaruci adlı hükümdar iken; “upaşati ilig ḫannıŋ töpüsinte” Upoṣadha kralın başında; “béş yıŋaqlartaqı luu ḫanları” beş yöndeki ejderha kralları; “çakravart ḫanlarnıŋ törüsi” cihan hükümdarlarının töresi; “ULUĠ BUĠRA HAN ÖGDİSİN AYUR” Büyük Buğra Han’ın övgüsünü söyler; “tanġut ḫanı yupıladı” Tangut hanı …; “tamulı yılġılı erklig ḫan” cehennem ve hayvanlar âleminin hükümdarı (Yama); “alḳu niz-vanılarnıŋ ėligi ḫanı” bütün tutkuların kralı. Tanıklar: Mait2AbhUShoR2KBDLT
Derlemdeki bağlamlara bakılarak yazılmış özgün tanım (yazar: Claude (yapay zekâ)); güven: yüksek. Editör denetimi bekliyor.
Madde başı ve biçimler
Madde başı (sözcük başı): ḫan — yalın hâliyle 26 kez
Yazım değişkeleri (edisyonlara göre; ses değerleri farklı olabilir):
- ḫan 23 (Mait, U, Abh, KB) · han 2 (Man, KB) · ḫ˅an 1 (KB)
- ḫanı 13 (Abh, KB, ShoR, U) · hanı 3 (Man)
- ḫanḳa 3 (Mait, Sek, Abh) · ḫanqa 1 (ShoR)
Çekimli biçimler (17):
Bağlamlar
Bütün geçişler (68) →Mait Maitrisimit Nom Bitig (Hami)
15 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| 3a-7–10 | kim mn ḳam(a)-ġda öŋre d(a)rmaruçi atlġ ilig | ḫan | erken maitar atlġ edgü ögli dyan saḳınç saḳıntım yüz kalp üç asanki edgü ḳ … |
| Mai.T-11.3a.17–24 | … r kün tŋri ḳarnınta kirür tüşeser ol işler bėr uluş üze erklig çkrwrt ilig | ḫan | bolġuluḳ oġul toġurur .. ḳayu işler tülinte ay tŋri gr(a)ḫlar bėrle ḳarnın … |
| Mai.T-11.4b.23–30 | … üs[üş]ümin ḳanturuŋ .. ol sawaġ i[şidip] brḫmayu purohit şanki çkrwrt ilig | ḫanḳa | tüzü ötünüp kitumati bal[ıḳ]ta uluġ maŋırt maŋratġalı [ayur] .. ḳamaġ kitu … |
| Mai.T-11.10b.12–15 | ilaptri piŋali pntu şnki ulatı luu | ḫanları | erdini yinçü munçuḳ ḫua çeçek bėrle ḳatı ḳarı yaġıtur-lar ḳut ḳolu alḳış a … |
| Mai.T-11.13b.15–22 | çkrwrt ilig | ḫanlar-da | utmış yigedmiş ḳutı buyanı-ı erür .. naŋ bu orduda ḳarşıda ol-urġu ermez . … |
ShoR St. Petersburg'taki Uygurca metinler (Shogaito)
13 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Sho.Rosia 2.2.6 .R /2 | béş yıŋaqlartaqı luu | ḫanları | : teŋrilig [luuluġ sekiz] [bö]lük quvraġ közünmez közünür : |
| Sho.Rosia 3.1.4.R /9 | // bir üdün mn sagari luu | ḫanı | ordusınta taloy //san-lıġ q[uvraġ]qa [nom noml]ayur erdi [m] |
| Sho.Rosia 3.3.1.V/2–3 | üç yégirmi [yéti kü]n ursar : luu | ḫanlarınıŋ | orduları qarşıları kentün açılıp erdini yinçü çeç qaş üner blgürer : |
| Sho.Rosia 7.2 /147–150 | ’wtl[/// alḳu] ḳası ḳadaşı 発願得作 küsüş ötgil bulġalı ç(a)kra[vart | ḫanıġ | /// sen inçip] ögüŋin baġıl têp 謂 söz-ledi 有何 negü ḳılur [///sn amtı köŋül … |
| Sho.Rosia 7.2 /306 | alḳu êlig | ḫanlar | yme ök turmaḳı üz-e monta [:: |
U Uigurica I-IV
10 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| U II, T. III M. 207 a II.-59 | … ġ alḳu emgek--liġ toḳum-larıġ bosdaçı artadtaçı .. tamu-lı yılġı-lı erklig | ḫan | yėrtinçü-sin alḳu-nı arıtdaçı .. edgü yol-ġa udustaçı darnı bar erür |
| U II, T. III M. 207.-94–96 | tamuta yılġı aj--un-ınta .. erklig | ḫan | yėrtinçü--sinte prit azun-ınta .. asuri oḳus-ınta neŋ toḳmaz… |
| U II, T. III M. 225-3-1–4 | … ġ-ḳa tekimlig köni tözüni tuimıs uz açılmıs çeçek-lig sal sögüt--ler ėligi | ḫan-ı | burḫan ḫutıŋa .. yükünür--mn |
| U II, T. III, M. 182-9–27 | buu siksil ḳundaçılar ḳarın-taḳı kenç-ig ḫundaçı-lar .. | ḫan | içteçi-ler .. münçig as-lıġ--lar .. et as-lıġ-lar .. yaḳrı as-lıġ-lar .. y … |
| U II, T. II, Y., 48-64–66 | … altın yaġız-taġı tişi ėrkek nom aşlıġ naivaziki tŋri-ler-ke yaġuġta taiḫan | ḫan | kümse ḫatun tŋrim mışan ḫan çaisi waŋ beg ulatı tŋri-ler-ke bu buyan edgü … |
Abh Abhidharma (Shogaito)
10 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Abh.Sho. 635–638 | … u bışrunmış üçün bilge bilig-lig yėvig tizigig alḳu niz-vanı-lar-nıŋ ėligi | ḫan-ı | tėdmiş biligsiz niz-vanı küç-in kösün-in alḳu barça ḳunup alır yindem anın … |
| Abh.Sho. 1633–1634 | … n köŋül-teki nom-lar-ḳa tayaḳ töz munda tegimlig erti tek söz-legeli köŋül | ḫan-ı(-nıŋ) | ulatı (anıŋ) tėrin-i-niŋ ḳuvraġ-ı -nıŋ adı bolur abidarim tėp. |
| Abh.Sho. 1640–1643 | … atı köŋül-te öŋi nom-lar-nıŋ-ta bolur iş küdük üz-e (yügerü) uḳmaḳ-ı köŋül | ḫan-ı | öŋi kėderip bilge biliglig adın köŋül-teki nom-lar seçe bulmış ol adaġ iş … |
| Abh.Sho. 4336 | ḳaltı | ḫan | buyruḳ-ı tėmiş teg. |
| Abh.Sho. 4388 | ḳaltı buyruḳ san-lıġ üçün | ḫan-ḳa | adamış teg ḫan buyruḳ-ı tėp. |
KB Kutadgu Bilig
8 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KB 63 | IV. YARUḲ YAZ FASLIN ULUĠ BUĠRA | HAN | ÖGDİSİN AYUR / / toġardın ese keldi öŋdün yili / ajun itgüke açtı uştmaḫ … |
| KB 88 | ajun tuttı tawġaç uluġ buġra | ḫan | / ḳutaḍsu atı birsü iki cihan |
| KB 2966 | negü tir eşitgil uç ordu | ḫanı | / boḍunda talusı kişide çını |
| KB 3815 | negü tir eşitgil uç ordu | ḫanı | / tözü ilke yaŋzap söz aymış köni |
| KB 5321 | bu nefsiŋ uçuzla aġır bolġa can / bilig beg bolup kör uḳuş bolġa | ḫan |
Sek Sekiz Yükmek
6 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Jut.Sek.T-1.18 (Ib) | ilke | ḫanḳa | begke işike irinür öpkileyür ḳut birmez igidmez |
| Jut.Sek.T-1.91 (Ia) | yorıġlı erklig | ḫan | suüsin başlaġuçı |
| Jut.Sek.T-1.94 (Ia) | topraḳ erkligi yir tŋri | ḫanı | soltun kök luu öŋdün aḳ |
| Jut.Sek.T-1.248 (Ib) | ḫanlar | tigme barça bodisvtlar titir tınlıġlar üçün asaġ tusu ḳılġalı | |
| Jut.Sek.T-1.249 (IIc) | et’öz tegşürüp kelirler ol iligler | ḫanlar | yme alḳuḳa yrlıḳançuçı |
Man Manichaica I-III
4 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T II D 176-88–98 | ol y(a)ruk kızı ögütmiş ög arıg yel kaŋ(ı)m(ı)z ulug elig t(e)ŋri | hanı | z(e)rua t(e)ŋri ekinti yulgak özi kim k(e)ntü ol k(e)nig roş(a)n t(e)ŋri y … |
| T II D 171-174–225 | … ŋriçe yme bėşinç körk meŋiz tegşürmekin ançulayu k(a)ltı ulug elig t(e)ŋri | hanı | ezrua t(e)ŋriniŋ amrak kızı y(a)ltr(a)glı yaşın t(e)ŋriçe toşist w(a)hm(a) … |
| T II D 171-226–236 | … [rı]d[ın]kı ulug mojak … … [ugurınta] [yme a]ltun argu [t(a)las ul]uş kaşu | hanı | ordo çigil k(e)nt erkligi ulug türkdün pr(a)sda[nk]lı çigil arslan el tirg … |
| T II D 173a2-456 | … n bu eki TM 159 (Vorderseite) : U 31 / … burhan t(e)ŋriken(i)m(i)z büg[ü | han | ] [ku]tıŋa t(e)ŋri mojak … ulatı k(a)m(a)g ėki [ançman ] dintarlar t(e)ŋri … |
DLT DLT’deki Türkçe parçalar
2 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| DLT III, 327 | Tanġut | ḫanı | yupıladı / Ölüm birle töpüledi / Ḳadaşları tapaladı / ölüm körüp yüzi aġdı |
| DLT I, 459 | Bıçġas bitig ḳılurlar / And key yeme birürler / | ḫandın | basut tilerler / Basmıl Çomul tirkeşür |
Aynı gövdeden maddeler
“han” ile başlayan öteki madde başları (türevler ve birleşikler; biçimsel benzerlik, köken ilişkisi kesin değildir).