Mait sözlüğü · madde
aç- fiil
Tanım
- (Kapı, kapak, yol) açmak: “teŋri yėriŋerü ḳapaġın açdı” tanrılar yurduna kapısını açtı; “açar ḳut ḳapuġ” mutluluk kapısını açar; “yolug aç” yolu aç. Tanıklar: MaitManKB
- Gizli olanı açığa vurmak, söylemek, itiraf etmek: “ḳılmış ayıġ ḳılınçların kizlemedin açarlar” işledikleri kötü işleri gizlemeden açarlar; “köŋül sırrı açma” gönlünün sırrını açma. Tanıklar: KB
- Açıklamak, yorumlamak, anlatmak: “yörüglerniŋ kėŋürü açdaçı” anlamları geniş geniş açıklayan; “kiŋürü aça yada nomlasar” öğretiyi açıp yayarak anlatırsa; “maŋa açsu” bana açıklasın. Tanıklar: SekAbhKB
- (Göz, gönül) açmak; anlayış vermek: “közlerin aça saḳınur” gözlerini açmayı düşünür; “aça bėrgil meniŋ kögsümni” göğsümü (gönlümü) aç. Tanıklar: MaitKuT
- (Bir yeri) fethetmek, ele geçirmek: “ḳılıç ursu, açsu saŋa kend uluş” kılıç vursun, sana şehirler ülkeler fethetsin. Tanıklar: KB
- Acıkmak, aç kalmak: “açmaq suvsamaq üze sıqılmaq” açlık ve susuzlukla sıkışmak; “nomluġ aş bulmadın aça tegintimiz” öğreti yiyeceği bulamayıp açlık çektik. Tanıklar: Mait
Derlemdeki bağlamlara bakılarak yazılmış özgün tanım (yazar: Claude (yapay zekâ)); güven: yüksek. Editör denetimi bekliyor.
Madde başı ve biçimler
Madde başı (sözcük başı): aç- — yalın hâliyle geçmiyor (fiil gövdesi)
Yazım değişkeleri (edisyonlara göre; ses değerleri farklı olabilir):
- açmaḳ 10 (KuT, Mait, KB, ShoR) · açmaq 1 (ShoR)
- açıġlı 3 (KB, KuT) · açıglı 1 (Man)
- açgay 1 (Man) · açġay 1 (KB)
Çekimli biçimler (38):
aça 49
açtı 44
açar 27
açmış 17
açsa 16
açıp 15
açdı 11
açarlar 10
açmaḳ 10
açayın 7
açġıl 6
açır 6
açma 4
açdaçı 4
açġu 3
açu 3
açmaz 3
açıġlı 3
açsu 2
açtımız 2
açalım 2
açġalı 2
açarbiz 2
açsar 1
açmaq 1
açtıŋ 1
açgay 1
açġan 1
açġay 1
açmaġay 1
açġaymiz 1
açıglı 1
açdımız 1
açmadı 1
açsamu 1
açıġlılar 1
açıġlılarmiz 1
açḳınça 1
Bağlamlar
Bütün geçişler (10) →Mait Maitrisimit Nom Bitig (Hami)
10 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Mai.Tek.063.06–11 | … maytrı burkanka yaḳın tegip kılmış ayıg kılınçların kizlemedin bat--madın | açarlar | yadarlar.. |
| Mai.Tek.070.49–50 | kentü tsuyumuz--ın yazuḳumuznı | açalım | yadalım erdi.. |
| Mai.Tek.071.44–49 | amtı teŋrim tsuyumuznı irinçümüz(ni | açar-biz | yadar-biz) buluŋ ... (tijit) kşanti / - ... -lar tamu ... (tükel bilge) ma … |
| Mai.Tek.074.36–39 | … utlısın tüşin uzun üdün tegint- -imiz amtı (biziŋ) tsuyumuznı irinçümüzni | açar-biz | yadar-biz |
| Mai.Tek.085.08–18 | … ... kısıl teg kėŋ al(kıg) ... -n örtükin ... tüŋür / / us / / ... yörgenip | açmaḳ | suvsamaḳ emge(k) ... öŋ körtüklerde yügürü sek(iz) tüme nyıl emgek teginür … |
| Mai.Tek.091.30–31 | ... biz yėme nomlug aş bulmadın | aça | tegintimiz |
| Mai.Tek.110.21–22 | açmaḳ | suvsamaḳ emgekimiz kaçanıŋ neŋ sönmez yėg bolġay erti | |
| 6b-9–11 | uzun ödte . . . uluġ bedük bodi burḫan ḳutın bulup nirwan ḳapıġın | aça-[y]ın | tėp ḳut ḳoltı . . |
| 7a-9–12 | … [ġ]lılarıġ . . . üç [ta]mu . . . tuyur tŋri yėriŋe nirwanḳa barġuluḳ yoluġ | açar | ayu birer . . |
| Mai.T-11.7a.18–26 | közsüz körmezlerig közlerin | aça | saḳınur .. aġuḳmış tınlaġlaraġ talım ḳara ḳuş yügi üze em örünteg ḳılu saḳ … |