KuT sözlüğü · madde
aç- fiil
Tanım
- (Kapı, kapak, yol) açmak: “teŋri yėriŋerü ḳapaġın açdı” tanrılar yurduna kapısını açtı; “açar ḳut ḳapuġ” mutluluk kapısını açar; “yolug aç” yolu aç. Tanıklar: MaitManKB
- Gizli olanı açığa vurmak, söylemek, itiraf etmek: “ḳılmış ayıġ ḳılınçların kizlemedin açarlar” işledikleri kötü işleri gizlemeden açarlar; “köŋül sırrı açma” gönlünün sırrını açma. Tanıklar: KB
- Açıklamak, yorumlamak, anlatmak: “yörüglerniŋ kėŋürü açdaçı” anlamları geniş geniş açıklayan; “kiŋürü aça yada nomlasar” öğretiyi açıp yayarak anlatırsa; “maŋa açsu” bana açıklasın. Tanıklar: SekAbhKB
- (Göz, gönül) açmak; anlayış vermek: “közlerin aça saḳınur” gözlerini açmayı düşünür; “aça bėrgil meniŋ kögsümni” göğsümü (gönlümü) aç. Tanıklar: MaitKuT
- (Bir yeri) fethetmek, ele geçirmek: “ḳılıç ursu, açsu saŋa kend uluş” kılıç vursun, sana şehirler ülkeler fethetsin. Tanıklar: KB
- Acıkmak, aç kalmak: “açmaq suvsamaq üze sıqılmaq” açlık ve susuzlukla sıkışmak; “nomluġ aş bulmadın aça tegintimiz” öğreti yiyeceği bulamayıp açlık çektik. Tanıklar: Mait
Derlemdeki bağlamlara bakılarak yazılmış özgün tanım (yazar: Claude (yapay zekâ)); güven: yüksek. Editör denetimi bekliyor.
Madde başı ve biçimler
Madde başı (sözcük başı): aç- — yalın hâliyle geçmiyor (fiil gövdesi)
Yazım değişkeleri (edisyonlara göre; ses değerleri farklı olabilir):
- açmaḳ 10 (KuT, Mait, KB, ShoR) · açmaq 1 (ShoR)
- açıġlı 3 (KB, KuT) · açıglı 1 (Man)
- açgay 1 (Man) · açġay 1 (KB)
Çekimli biçimler (38):
aça 49
açtı 44
açar 27
açmış 17
açsa 16
açıp 15
açdı 11
açarlar 10
açmaḳ 10
açayın 7
açġıl 6
açır 6
açma 4
açdaçı 4
açġu 3
açu 3
açmaz 3
açıġlı 3
açsu 2
açtımız 2
açalım 2
açġalı 2
açarbiz 2
açsar 1
açmaq 1
açtıŋ 1
açgay 1
açġan 1
açġay 1
açmaġay 1
açġaymiz 1
açıglı 1
açdımız 1
açmadı 1
açsamu 1
açıġlılar 1
açıġlılarmiz 1
açḳınça 1
Bağlamlar
Bütün geçişler (27) →KuT Kur’an Tercümesi Rylands Nüshası
27 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Ku. T. 26/85a3 | 127 | aça | tileyürler sėnde uraġutlar içinde ayġıl: taŋrı aça bėrür sizke olar içinde … |
| Ku. T. 26/85a3 | 127 aça tileyürler sėnde uraġutlar içinde ayġıl: taŋrı | aça | bėrür sizke olar içinde ol kim oḳıyur siziŋüze bitig içinde atasız tişiler … |
| Ku. T. 27/15a1 | 176 | aça | tileyürler sėnde ayġıl: taŋrı aça bėrür sizke kelale içinde eger bir er he … |
| Ku. T. 27/15a1 | 176 aça tileyürler sėnde ayġıl: taŋrı | aça | bėrür sizke kelale içinde eger bir er helak bolsa yoḳ aŋar ʿayal hem aŋar … |
| Ku. T. 28/15b3 | … usa oḳıġıl biziŋ üçün iḍiŋni anıŋ birle kim bıçıġ ḳıldı seniŋ üsküŋde eger | açsa | sen bizdin ḳın bitgey-miz saŋa hem ıḍġay oḳ-miz seniŋ birle yaʿḳub oġlanla … |
| Ku. T. 28/23a3 | 145 bitidimiz aŋar tahtalar içinde ḳamuġ neŋdin pend aḍırmaḳ | açmaḳ | ḳamuġ neŋni tutġıl anı küç birle fermanlaġıl boḍnuŋa tutsun anıŋ körklügre … |
| Ku. T. 28/56a2 | … ol anıŋ oġruḳı ap ḳopurmaḳı ayġıl: bütünlükin anıŋ bilmeki iḍim üskinde ol | açmaz | anı vaktiŋe tegi meger aġır boldı kökler hem yerler içinde ap kelmez sizke … |
| Ku. T. 28/73b3 | 19 eger | aça | tilese sizler bütünlükin keldi sizke [açmaḳ] eger yıġılsa siz ol yaḫşıraḳ … |
| Ku. T. 28/73b3 | 19 eger aça tilese sizler bütünlükin keldi sizke | [açmaḳ] | eger yıġılsa siz ol yaḫşıraḳ sizke eger yansa siz yanġay-miz hiç asıġ ḳılm … |
| Ku. T. 30/56a1–2 | 54 yana ḳaçan | açsa | aça bėrse yasnı sizlerdin tekin bir ögür sizlerdin iḍileriŋe ortaḳ ḳatarla … |
| Ku. T. 30/56a1–2 | 54 yana ḳaçan açsa | aça | bėrse yasnı sizlerdin tekin bir ögür sizlerdin iḍileriŋe ortaḳ ḳatarlar |
| Ku. T. 30/70b2 | 77 taŋrıḳa ol kök--ler yerler örtüglüki ermes ḳıyamet işi meger köz yumup | açmaḳ | teg azu ol yaḳınraḳ bütünlükin taŋrı tegme nerse üze uġan ol |
| Ku. T. 31/42b1 | 25 aydı: ey iḍim | aça | bėrgil meniŋ kögsümni yaʿni köŋülümni |
| Ku. T. 31/89a2–3 | 118 bütünlükin saŋa ol | açmaġay | sen anıŋ içinde hem yalıŋ bolmaġay sen |
| Ku. T. 33/45b3 | 26 ayġıl: tėrer biziŋ aramızda biziŋ iḍimiz yana | açar | biziŋ aramızda könilikin ol açġan bilgen |
| Ku. T. 33/45b3 | … l: tėrer biziŋ aramızda biziŋ iḍimiz yana açar biziŋ aramızda könilikin ol | açġan | bilgen |
| Ku. T. 33/64b1 | 2 nė kim | açsa | taŋrı boḍunḳa rahmetdin hiç yıġḳan yoḳ anı yana anı kim yıġsa hiç ıḍġan yo … |
| Ku. T. 34/92b1 | 22 ol kimerseni kim | aça | bėrdi taŋrı köŋülni islamke ol nur üze iḍisindin. veyl ḳatıġ köŋüllüglerke … |
| Ku. T. 31/73a2 | … l kim ündeyür sizler taŋrıda aḍın eger tilese maŋar taŋrı ḳor yas nek olar | açıġlılar | mu anıŋ ḳorı yasını azu tilese maŋa soyurḳamaḳ nek olar yanıġlılar mu anıŋ … |
| Ku. T. 36/77b1 | 12 ey iḍimiz | aça | bėrgil bizdin ʿazabnı biz bitgenler-miz |
| Ku. T. 36/78a3 | 15 biz | açıġlılar-miz | ʿazabnı azḳına sizler yanıġlılar siz |
| Ku. T. 31/79a2 | … lıt yaġturur bizke suw kendü ol ėwe tileyür siz aŋar yel turur anıŋ içinde | açıġlı | ḳındın |
| Ku. T. 37/26b2 | 1 her-ayine biz | açtımız | seniŋ üçün açmaḳ belgülüg. |
| Ku. T. 37/26b2 | 1 her-ayine biz açtımız seniŋ üçün | açmaḳ | belgülüg. |
| Ku. T. 37/39a3 | … nı kim köŋülleri içre turur indürdi amrulmaḳnı olar üze yanut bėrdi olarḳa | açmaḳ | yaḳın |
| Ku. T. 37/46a3 | … ḳa ḳılıġlılar ḳorḳmaz sizler bilür ol kim bilmez sizler ḳıldı anda aḍın ol | açmaḳ | yawuḳ |
| Ku. T. 37/74b3 | 22 ėrür sen ġaflet içinde mundın | açġay-miz | sėndin örtügüŋni seniŋ közüŋ bu kün yiti |