KuT sözlüğü · madde
aḍaḳ isim
Tanım
- Ayak: “teŋriniŋ adaġlarınta töpüsi üze yükünüp” tanrının ayaklarına başını koyarak eğilip; “ėlgin adaḳın” eliyle ayağıyla; “töpöden adaḳnaŋ tıraŋaḳ uçıŋa” tepeden ayak tırnağının ucuna dek; “burḫan adaḳınta yinçürü töpün yükünüp” Buda’nın ayağına baş eğip. Tanıklar: HuastMait2ManU2
- “aḍaḳın tur-” ayakta durmak: (Tanrı’ya) boyun eğip hizmette durmak; bir işi üstlenip gözetmek: “aḍaḳın turġan erenler, aḍaḳın turġan tişiler” (Tanrı’ya) itaatle duran erkekler ve kadınlar; “erenler aḍaḳın turġanlar uraġutlar üze” erkekler kadınların işini üstlenenlerdir. Tanıklar: KuT2
- Bir şeyin alt yanı, dibi; ayakucu: “bu kürsi aḍaḳı üç aḍrı turur” bu tahtın ayağı üç çatallıdır. Tanıklar: KB
- “adaḳı aġır bol-” gebe kalmak: “burḫmawati ḳatun adaḳı aġarlaġ bolup” Brahmavati hatun gebe kalıp. Tanıklar: Mait
- Sonra gelen, sondaki (Abh’de “adaḳtaḳı” biçimiyle): “kim adaḳtaḳısı tuġurup ordunḳısın” sondaki (evre) öncekini doğurup. Tanıklar: Abh
Bu maddenin anlamları farklı dönemlerde tanıklanıyor. Anlam kayması listesi →
Derlemdeki bağlamlara bakılarak yazılmış özgün tanım (yazar: Claude (yapay zekâ)); güven: yüksek. Editör denetimi bekliyor.
Madde başı ve biçimler
Madde başı (sözcük başı): aḍaḳ — yalın hâliyle 23 kez
Yazım değişkeleri (edisyonlara göre; ses değerleri farklı olabilir):
- aḍaḳın 53 (KuT, KB) · adaḳın 12 (KB, Abh, TT, Mait)
- aḍaḳ 14 (KB, KuT) · adaḳ 5 (Mait, KB, DLT, AO) · adaq 2 (ShoR) · adak 2 (KT, BK)
- adaḳı 5 (Mait, KB) · aḍaḳı 2 (KuT, KB)
- adakka 3 (Man) · aḍaḳḳa 1 (AH)
Çekimli biçimler (26):
Bağlamlar
Bütün geçişler (52) →KuT Kur’an Tercümesi Rylands Nüshası
52 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Ku. T. 25/14b1–3 | … rtgil biziŋ yazuḳlarımıznı teŋde keçtükümizni işimiz içinde üstüvar ḳılġıl | aḍaḳlarımıznı | … |
| Ku. T. 26/11a1 | 34 erenler | aḍaḳın | turġanlar uraġutlar üze anıŋ birle kim artuk ḳıldı taŋrı amarılarını amarı … |
| Ku. T. 26/44b3 | 77 körmez mü sen anlarnı kim ayıldı olarḳa: yıġıŋlar eligleriŋizni hem | aḍaḳın | ḳılıŋlar namaznı hem bėriŋler zekatnı ḳaçan bitildi erse olar üze toḳuşmaḳ … |
| Ku. T. 26/68b2 | 102 ḳaçan bolsaŋ olar içinde | aḍaḳın | ḳılsa sen olarḳa namaznı tursun bir ögür olardın seniŋ birle alsunlar uruş … |
| Ku. T. 26/85a3 | … olarḳa tileyür sizler kim nikah ḳılsa siz olarnı zaʿifler oġlanlardın kim | aḍaḳın | turu bėrse siz yetimlerke könilik birle anı kim ḳılsa siz yaḫşıdın bütünlü … |
| Ku. T. 26/91a3 | 135 ey anlar kim bittiler boluŋlar | aḍaḳın | ḳılıġlılar könilik birle tanuḳlar taŋrı üçün neçeme kim özleriŋiz üze bols … |
| Ku. T. 27/5b19 | … ın müʾminler kirtgünürler anıŋ birle ıḍıldı saŋa ol kim ıḍıldı sėnde öŋdin | aḍaḳın | ḳılıġlılar namaznı bėrgenler zekatnı hem bitgenler taŋrıḳa hem soŋ künke b … |
| Ku. T. 27/23b3 | 8 ey anlar kim bittiler boluŋlar | aḍaḳın | ḳılıġlılar taŋrıḳa tanuḳlar könilik birle eltmesün sizni boḍunnuŋ düşmanlı … |
| Ku. T. 27/26a2 | … ġını ıḍtımız olardın on iki ḫayl başı aydı taŋrı: men siziŋ birle men eger | aḍaḳın | ḳılsa sizler namaznı bėrse sizler zekatnı bitse sizler meniŋḳa aġırlasa si … |
| Ku. T. 27/42a1 | … artatur; bütünlükin öldürülgeler azu asılġalar azu kesilgeler eligleri hem | aḍaḳları | ḫilafınça azu yoḳḳılınġalar yerdin ol olarḳa ḫorluḳ dünya içre yana olarḳa … |
| Ku. T. 28/10a2–3 | 124 kesgey men eligleriŋizni hem aḍaḳlarıŋıznı oŋ ḳol sol | aḍaḳnı | yana asġay oḳ men sizni ḳamuġ |
| Ku. T. 28/45b1–2 | 170 anlar kim yapşurlar bitigke | aḍaḳın | ḳılurlar namaznı biz yoḳsuz ḳılmaz-miz eḍgülük ḳılıġlılarnıŋ yanutın |
| Ku. T. 28/60a6 | 195 olarḳa | aḍaḳlar | mu yorıyurla[r] anıŋ birle azu olarḳa eligler mü tutarlar anıŋ birle azu o … |
| Ku. T. 28/65b2 | 3 anlar kim | aḍaḳın | ḳılurlar namaznı andın kim ruzi ḳıldımız olarḳa hezine ḳılurlar |
| Ku. T. 29/8b2 | 11 eger yansalar taŋrıḳa | aḍaḳın | ḳılsalar namaznı bėrseler zekatnı ḳadaşlarıŋız erür din içinde aḍrar-miz b … |
| Ku. T. 29/13a2 | … kin abadan ḳılur taŋrınıŋ mezgitlerini kim kim bitse taŋrıḳa hem soŋ künke | aḍaḳın | ḳılsa namaznı bėrse zekatnı eger ḳorḳmasa meger taŋrıdın bolġay kim bu ögü … |
| Ku. T. 29/51a1 | … amarıları amarınıŋ dostları fermanlayurlar eḍgülükni yıġarlar yawuz işdin | aḍaḳın | ḳılurlar namaznı bėrürler zekatnı boyun sunurlar taŋrı hem yalavaçıḳa bu ö … |
| Ku. T. 30/82a3 | 94 ap yime tutmaŋlar andlarıŋıznı köŋül kiri siziŋ ara tayar bir | aḍaḳ | anıŋ bekümişinde kiḍin tatar sizler ėsizlikni anın kim yandıŋız taŋrı yolı … |
| Ku. T. 31/10a1–2 | 24 ündedi anı ol kim anıŋ | aḍaḳı | astnıda ḳaḍġurmaġıl. bütünlükin ḳıldı seniŋ iḍiŋ astınıŋda bir aḳar ögüz |
| Ku. T. 31/28b1–3 | … aydılar anlar kim tandılar anlarḳa kim bittiler iki ögürde ḳayusı eḍgürek | aḍaḳın | turmaḳ taḳı körklügrek orunluġ |
| Ku. T. 31/56a1 | … ġuŋuz turur ol kim ögretti sizke caduluḳnı kesgey men ök eligleriŋizni hem | aḍaḳlarıŋıznı | ḫilafdın asġay men ök sizni ḫurma tüpleriŋe bilgey siz ök ḳayumız ḳatıġraḳ … |
| Ku. T. 33/2a3 | … ėwleriŋiz içinde taranıp çıḳmaŋlar evvelḳı bilmezlik çıḳmaḳı teg kafirler | aḍaḳın | ḳılıŋ namaznı bėriŋler zekatnı boyun suŋlar taŋrıḳa hem yalawaçıŋa anıŋ üç … |
| Ku. T. 33/3b3 | … miş erenler boyun bėrmiş ḳunçuylar kirtgünmiş erenler kirtgünmiş ḳunçuylar | aḍaḳın | turġan erenler aḍaḳın turġan tişiler köni sözlegli erenler köni sözlegli ḳ … |
| Ku. T. 33/3b3 | … iş ḳunçuylar kirtgünmiş erenler kirtgünmiş ḳunçuylar aḍaḳın turġan erenler | aḍaḳın | turġan tişiler köni sözlegli erenler köni sözlegli ḳunçuylar sergen erenle … |
| Ku. T. 33/75a1 | 29 bütünlükin anlar ündeyürler taŋrı--nıŋ kitabını | aḍaḳın | ḳılurlar namaznı hem hezine ḳılurlar andın kim ruzi ḳıldımız olarḳa yaşru … |
| Ku. T. 34/15b3 | … kün mühr urur-miz aġızlar üze sözleyür biziŋ birle eligleri tanuḳluḳ bėrür | aḍaḳları | anı kim ḳazġanur erdiler |
| Ku. T. 34/59b2–3 | 31 ançada ʿarza ḳılındı anıŋ üze kėçe üç | aḍaḳın | turġan yügrük taziler |
| Ku. T. 34/84a3 | 9 kim ol | aḍaḳın | turġan tün vaḳtlerinde secde ḳılıġlı aḍaḳın turup ḳorḳḳa ol cehandın hem u … |
| Ku. T. 34/84a3 | 9 kim ol aḍaḳın turġan tün vaḳtlerinde secde ḳılıġlı | aḍaḳın | turup ḳorḳḳa ol cehandın hem umar iḍisi rahmetini ayġıl: nek beraber bolur … |
| Ku. T. 35/50b3 | 46 Ot ʿarza ḳılnurlar anıŋ üze erte hem kėçe ol kün | aḍaḳın | bolur ḳıyamet kiriŋler ey kafir ali ḳatıġ ḳınḳa |
| Ku. T. 35/89a2 | … il bizke anlarnı kim azturdı bizni perilerdin ademilerdin ḳılalıŋ ol ikini | aḍaḳlarımız | astınında bolsun ol ikegü astınlardın |
| Ku. T. 31/76a2 | … bizdin ḳatıġlıḳda kiḍin tegdi aŋar ayur oḳ: bu maŋa sėzinmez men ḳıyametni | aḍaḳın | bolur tėp eger yandrulsa men iḍimke maŋa anıŋ üskinde eḍgülük ḫaber bėrür … |
| Ku. T. 36/7b2 | … kim yarlıġ ıḍtım saŋa anı kim vasiyet ḳıldım aŋar ibrahimḳa musaḳa ʿisaḳa | aḍaḳın | ḳılıp tėp dinni tarılmaŋ anıŋ içre uluġ köründi ortaḳlar ara ol kim ündeyü … |
| Ku. T. 36/26a1 | 38 anlar kim icabet ḳıldılar iḍileriŋe | aḍaḳın | ḳıldılar namaznı olarnıŋ işleri keŋeşlür olar ara andın ruzi ḳıldımız olar … |
| Ku. T. 36/91b2 | 8 Eşitür taŋrınıŋ nişanlarını oḳınur anıŋ üze yana | aḍaḳ | tiker boynaġu ançaḳlı eşitmez teg anı müjde bėrgil aŋar açıtġan ḳın birle |
| Ku. T. 36/103b1 | 27 ol taŋrıḳa köklerniŋ meliki yerlerniŋ meliki ol kün | aḍaḳın | bolur ḳıyamet ol kün ziyan ḳılur azıtġanlar |
| Ku. T. 37/8a3 | … aptılar eger yari bėrse siz taŋrınıŋ diniḳa yari bėrür sizke üstüvar ḳılur | aḍaḳlarıŋıznı | |
| Ku. T. 38/19b3 | 5 kesmediŋiz ḫurma tüplerini azu ḳoḍtıŋızlar anı | aḍaḳın | yıldızları üze taŋrınıŋ yarlıġı birle rüsva ḳılmaḳ üçün fasıḳlarnı |
| Ku. T. 38/37a3 | … r ʿayallarını yime keldürmegeyler yalġan söz kim ḳoşsalar anı eligleri ara | aḍaḳları | ara ḫilaf ḳılmaġaylar saŋa eḍgülük içre beyʿet ḳılġıl olar birle yime yarl … |
| Ku. T. 38/56a2 | … ḳaçan körseler satıġçılıḳnı azu oyunnı tarılġaylar anıŋ tapa ḳoḍsalar sėni | aḍaḳın | ayġıl ol taŋrı üskinde eḍgü turur oyundın hem satıġçılıḳdın ol taŋrı ruzi … |
Aynı gövdeden maddeler
“adak” ile başlayan öteki madde başları (türevler ve birleşikler; biçimsel benzerlik, köken ilişkisi kesin değildir).