KB sözlüğü · madde
açıġ sıfat
Tanım
- Acı (tat); tatlı (süçüg) karşıtı: “süçüg tattıŋ erse açıġḳa…” tatlıyı tattıysan acıya da (hazır ol). Tanıklar: AH
- Mecazen acı veren, çetin: “açıġ emgekke tegmiş” acı çileye uğramış; “açıġ tarqa emgekler” acı ve sert sıkıntılar. Tanıklar: MaitShoR
- Bağış, lütuf, ihsan: “meniŋdin açıġ bolsu, sindin tapuġ” benden bağış, senden hizmet olsun. Tanıklar: KB
- (Kuran çevirisinde) açılış, zafer, fetih: “tegse saŋa bir açıġ” sana bir zafer erişirse. Tanıklar: KuT
Bu maddenin anlamları farklı dönemlerde tanıklanıyor. Anlam kayması listesi →
Aynı yazılışta iki ayrı söz birleşmiş görünüyor: ‘acı’ ve aç- fiilinden ‘açılış, bağış’.
Derlemdeki bağlamlara bakılarak yazılmış özgün tanım (yazar: Claude (yapay zekâ)); güven: orta. Editör denetimi bekliyor.
Madde başı ve biçimler
Madde başı (sözcük başı): açıġ — yalın hâliyle 44 kez
Yazım değişkeleri (edisyonlara göre; ses değerleri farklı olabilir):
- açıġ 39 (KB, KuT, ShoR, TT) · açıg 5 (Mait, Man, KB)
Çekimli biçimler (5):
Bağlamlar
Bütün geçişler (35) →KB Kutadgu Bilig
35 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KB 596 | meniŋdin | açıġ | bolsu sindin tapuġ / tapuġ bolsa ötrü açar ḳut ḳapuġ |
| KB 616 | bu ay toldı künde yetürdi tapuġ / ilig me | açıġ | birle açtı ḳapuġ |
| KB 853 | yaḳın bolġa sen künde ötrü maŋa / aġırlıḳ | açıg | artġa mindin saŋa |
| KB 1035 | aḳırladı ilig bu ay toldını / | açıġ | birdi elgin tilin ögdini |
| KB 1087 | aġışḳa iniş ol eḍizke batıḳ / sewinçke saḳınç ol | açıġḳa | tatıġ |
| KB 1646 | yüleki bar erdi munuŋ belgülüg / anın eḍledim ḳıldım | açıġ | ülüg |
| KB 2145 | sewinçlig tut ay beg ḳılıç urġuçıġ / sewinçin tiril tutçı körme | açıġ | |
| KB 2399 | kim er tutsa öggü açınġu kerek / ol | açıġ | bile er urunsa yürek |
| KB 2495 | ya yat baz yalawaç keliş ya barış / boşuġ birgü | açıġ | olarḳa tegiş |
| KB 2542 | alu birse | açıġ | kör altun kümü ş / ḳayuḳa at alsa ḳayuḳa yumuş |
| KB 2577 | tügük yüz | açıġ | söz kişig tumlıtur / tiriglikte kitmez köŋülde yatur |
| KB 2580 | urup berge başı büter terk söner / tilin sökse bütmez | açıġı | yılın |
| KB 2807 | ḳalı birse begler er atḳa | açıġ | / tegürse anı bolmasa yüzde çıġ |
| KB 2808 | açıġ | tıḍsa işçi er at köŋli sır / er at köŋli sınsa alır begke kir | |
| KB 2815 | muŋaḍsa tapuġçı elig tarlıḳın / begi eştip ıḍsa | açıġ | yarlıġın |
| KB 2977 | açıġ | birse begler tilin eḍgü söz / tapuġçı yuluġlar begiŋe et öz | |
| KB 2982 | tapuġḳa köni birgü eḍgü açıḳ / yalıŋnı bütürgü toḍurġu | açıġ | |
| KB 3064 | tapındıŋ | açıġda | aşundı tapuġ / tapuġ ḳalmadı sen yetürdüŋ kamuġ |
| KB 3426 | irig sözke yumşaḳ yanut ḳılsa öz / | açıġ | sözleseler süçig tutsa söz |
| KB 3585 | tatıġ ḳayda erse tatıġsız bile / süçig ḳayda erse soŋında | açıġ | |
| KB 3587 | süçig bu tatıġlıġ tiriglik künüm / tatıġsız ḳılur aḫır | açıġ | ölüm |
| KB 3625 | açıġ | suw teg ol kör bu dünya neŋi / neçe içse ḳanmaz ölimez eŋi | |
| KB 3648 | neçe andaġ erse bu dünya hali / | açıġ | ḳılma özke tiriglik yolı |
| KB 3734 | yime va‘de ḳılmış üküş eḍgülük / aġırlıḳ | açıġlar | yigü keḍgülük |
| KB 3736 | tapuġsuz özüm bulsa eḍgü | açıġ | / ḳalı taplamaz men bu devlet yaşıġ |
| KB 3820 | yalawaç tutuzmış sözin sözlese / | açıġ | bir tilin ög söz aydım kese |
| KB 3913 | şekerde süçigrek söz ıḍtım saŋa / aġuda | açıġ | keldi yanġı maŋa |
| KB 4183 | taḳı bir seniŋde basa ol kiçig / bularnıŋ bile ol | açıġ | ya süçig |
| KB 4772 | açıġ | süçig aşlar boġuz tatġı ol / boġuz tatġı sürgen kişi yılḳı ol | |
| KB 5218 | açıġ | birgü erse iwit terk tegür / ḳının berge ursa amulluḳ öḍür | |
| KB 5477 | negüke muḳaḍur sen munça ḳatıġ / negüke ḳılur sen tiriglik | açıġ | |
| KB 5774 | köni söz irig ol köŋülke | açıġ | / siŋürse anıŋ asġı birgey tatıġ |
| KB 5777 | köni söz | açıġ | ol siŋürgil anı / yarın asġı kelgey süçitgey sini |
| KB 5778 | köni söz köŋülke kör | açıġ | irig / irig söz köni ol köni söz ḳanı |
| KB 6620 | köni sözledim söz irig hem | açıġ | / köni sözni yüḍgen uḳuşluġ ere |
Aynı gövdeden maddeler
“açıg” ile başlayan öteki madde başları (türevler ve birleşikler; biçimsel benzerlik, köken ilişkisi kesin değildir).