KB sözlüğü · madde
artuḳ sıfat
Tanım
- Fazla, çok, aşırı: “üküş sözde artuḳ asıġ körmedim” çok sözde fazla yarar görmedim; “artuḳ emgek” fazla sıkıntı; “arduḳraḳ kėŋ” daha geniş. Tanıklar: AbhUKB2
- Üstün, daha iyi; üstünlük: “artuḳ ḳıldı taŋrı … amarıŋıznı amarı üze” Tanrı kiminizi kiminize üstün kıldı; “artuḳta artuḳ” üstünlerin üstünü. Tanıklar: MaitKuT
- Zarf olarak: pek, çok: “et’özin artuḳ saḳlanu tutar” kendini pek sakınır; “artuḳ küçlüg” pek güçlü. Tanıklar: TKİPSek
- “artuḳı” (sayılarda) fazlası, üstü: “ḳırḳ artuḳı yeti yolı sülemiş” kırk yedi kez sefer etmiş; “otuz artuḳı eki yaşıma” otuz iki yaşımda. Tanıklar: BK2
Bu maddenin anlamları farklı dönemlerde tanıklanıyor. Anlam kayması listesi →
Derlemdeki bağlamlara bakılarak yazılmış özgün tanım (yazar: Claude (yapay zekâ)); güven: yüksek. Editör denetimi bekliyor.
Madde başı ve biçimler
Madde başı (sözcük başı): artuḳ — yalın hâliyle 102 kez
Yazım değişkeleri (edisyonlara göre; ses değerleri farklı olabilir):
- artuḳ 100 (KB, Mait, KuT, Sek) · artuk 2 (KuT, AH)
- artuḳı 21 (BK, Mait, KT, KB) · artukı 1 (Man)
Çekimli biçimler (7):
Bağlamlar
Bütün geçişler (75) →KB Kutadgu Bilig
75 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KB 171 | üküş sözde | artuḳ | asıġ körmedim / yana sözlemişte asıġ tulmadım |
| KB 281 | idi | artuḳ | erdem kerek ög bilig / ajun tutġuḳa ötrü sunsa elig |
| KB 656 | baḳa tursa | artuḳ | anın ḳorḳu tur / ḳalı ḳorkmasa sen küçün ḳorḳıtur |
| KB 837 | meniŋ me özüm bu uzun yol yorıp / saŋa keldi emgep hem | artuḳ | anıp |
| KB 1250 | bayatḳa şükür ḳıldı | artuḳ | üküş / bayat birmişiŋe oġulḳa uḳuş |
| KB 1377 | küwezlenme | artuḳ | kötürme köŋül / ınanç ḳılġu ermez bu dünya töŋül |
| KB 1549 | ayur ay oġul ḳılma | artuḳ | saḳınç / saḳınç keçse aḫır tüpinde sewinç |
| KB 1707 | ḳamuġḳa yaraşur bu ḳutursa yüz / uḳuşluġḳa | artuḳ | yaraşur keḍ uz |
| KB 1721 | işin sürdi ögdülmiş | artuḳ | köni / küniŋe yaḳın tuttı ilig anı |
| KB 1859 | uḳuşsuz ökündi ayur ay uḳuş / seniŋsiz muŋadur men | artuḳ | üküş |
| KB 2114 | begi eḍgü bolsa yorıḳı köni / taḳı | artuḳ | eḍgü yorıġay kulı |
| KB 2184 | iḍi | artuḳ | öḍrüm talu er kerek / ögi köŋli yetse urunsa yürek |
| KB 2275 | aḳı bolġu | artuḳ | sü başlar kişi / tirilse aŋar ötrü öḍrüm başı |
| KB 2348 | usal bolmasa bolsa | artuḳ | oḍuġ / usal bolsa tegrür basımçı yoḍuġ |
| KB 2420 | iḍi | artuḳ | öḍrüm kerek bu kişi / ḳalı öznese begke iltür başı |
| KB 2453 | uḳuşluḳ kerek işte | artuḳ | oḍuġ / oḍuġluġ bile işte tutnur boḍuġ |
| KB 2503 | ay ilig haciblarḳa saḳlanġu ol / bu ḳaç yirde | artuḳ | ḳatıġlanġu ol |
| KB 2519 | haciblarḳa | artuḳ | küḍezgü özüg / körürde közüg hem ötügde sözüg |
| KB 2689 | aya er atanmış biliglig bügü / köŋül sırrı | artuḳ | ḳatıġ kizlegü |
| KB 2782 | elig saḳışın bilse | artuḳ | yete / bışursa ögi köŋli saḳış tuta |
| KB 2939 | neçe me bu aşçı iḍişçi saŋa / bütün erse | artuḳ | ay ersig toŋa |
| KB 3116 | şükür ḳıldı | artuḳ | sewindi ilig / sena ḳıldı rabḳa kötürdi elig |
| KB 3145 | yoḳ ermez ḳadaşlar ara bar meniŋ / bu yaŋlıġ kişi bilgi | artuḳ | anıŋ |
| KB 3294 | iḍi ök sewindi ḳadaşın körüp / bayatḳa şükür ḳıldı | artuḳ | ögüp |
| KB 3418 | ḳayu erke duşman yumıtsa ḳalın / ol er erdemi erde | artuḳ | bilin |
| KB 3523 | bayat yirmişi ol bu yek sewmişi / taḳı | artuḳı | ol sewüp salmışı |
| KB 3599 | bu yawlaḳ osuġluġ turur bu et öz / semiz tutsa | artuḳ | bolur bu yawuz |
| KB 3795 | barı tap kereksiz aḍın | artuḳum | / bu dünya tüpi keḍ üyük ol suḳum |
| KB 4450 | biligsizni | artuḳ | yaḳın tutmaġu / yaḳın tutsa şeksiz ḳılur ḳılmaġu |
| KB 4553 | küwezlenme | artuḳ | turı bolġa sen / saran bolma artuḳ söküş bulġa sen |
| KB 4555 | özüŋ eḍgü atlıḍ bolayın tise / aḳı bolġıl | artuḳ | ḳatıġlan usa |
| KB 4965 | usı yėtti | artuḳ | uzadı tüni / küsüş boldı arzun yaruġu küni |
| KB 5052 | bilir sen selam fazlı | artuḳ | uluġ / kim aşnu aşunsa açar bu yoluġ |
| KB 5186 | tünekte sen | artuḳ | tileme sewinç / sewinç ornı uçmaḳ turur hem awınç |
| KB 5323 | bu ḳutlu küwenip kötürme köŋül / ınanma tiriglikke | artuḳ | töŋül |
| KB 5428 | neçe artsa dünya baş aġrıġları / takı | artuḳ | artar ay ersig urı |
| KB 5889 | tapuġ ḳıldıŋ | artuḳ | baġırsaḳlıḳın / ötediŋ maŋa sen tuz etmek ḫaḳın |
| KB 6170 | ayur ay ḳadaşım barır men muŋun / iki neŋke | artuḳ | açır men bu kün |
| KB 6358 | … ÖGDÜLMİŞKE / / ilig aydı körklüg ayur sen bu söz / asıġlıġ turur bu sözüŋ | artuḳ | öz |
| KB 6621 | oḳıġlıḳa | artuḳ | aġır kelmesün / özüm ‘uzri ḳoldum aça hem yora |
Aynı gövdeden maddeler
“artuk” ile başlayan öteki madde başları (türevler ve birleşikler; biçimsel benzerlik, köken ilişkisi kesin değildir).