İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu

eḍiz sıfat

41 geçiş 9 biçim 10 eser KBMaitAHShoRBKUTTAbh Anlam haritasında göster

Tanım

  1. Yüksek, yüce: “ay sırḳa yaḳın ay köŋülke eḍiz” ey sırra yakın, gönülden yüce olan; “édiz taġ édiz sögüt teriŋ yar” yüksek dağ, yüksek ağaç, derin uçurum; “azu ėdiz taġta erser azu ėdiz evte erser” yüksek dağda ya da yüksek evde ise; “sanarmu eḍiz ḳum uşaḳ taş sanı” (erdemlerini sayan) yüksek kum tepesini, ufak taşların sayısını sayabilir mi; “simaktin eḍizrek tutar himmėt ol” himmetini Simak yıldızından daha yüksek tutar. Tanıklar: UShoRKBAH2
  2. (Bilge Kağan yazıtında) “ediz” Ediz boyu: “ekinti ḳoşulgaḳda ediz birle süŋüşdümiz” ikinci olarak Koşulgak’ta Edizlerle savaştık. Tanıklar: BK

Bu maddenin anlamları farklı dönemlerde tanıklanıyor. Anlam kayması listesi →

eḍizrek (karşılaştırma) biçimi de bu maddede.

Derlemdeki bağlamlara bakılarak yazılmış özgün tanım (yazar: Claude (yapay zekâ)); güven: yüksek. Editör denetimi bekliyor.

Madde başı ve biçimler

Madde başı (sözcük başı): eḍiz — yalın hâliyle 29 kez

Yazım değişkeleri (edisyonlara göre; ses değerleri farklı olabilir):

  • eḍiz 17 (KB, AH) · ediz 6 (BK, KuT, KB, DLT) · édiz 4 (ShoR) · ėdiz 2 (U)

Çekimli biçimler (5):

KB Kutadgu Bilig

17 geçiş · bu eserdeki bağlamlar
KB 20 ay sırḳa yaḳın ay köŋülke eḍiz / tanuḳ ol saŋa barça suret beḍiz
KB 24 eḍiz ‘arşta altın seraḳa tegi / tözü barça muŋluġ saŋa ay iḍi
KB 733 tükel bolsa kör ay bu aġsa eḍiz / yana irlü türçir kiter körk meŋiz
KB 1087 aġışḳa iniş ol eḍizke batıḳ / sewinçke saḳınç ol açıġḳa tatıġ
KB 1248 uçuzḳa aġır ol kiçigke uluġ / yawuzḳa yüleki beḍükke eḍiz
KB 1419 ediz kirik beḍizlig sarayıŋ ḳalıp / ḳaraŋḳu yir ewde yatur sen ulıp
KB 1526 eḍiz boldı ornı ay ḳutluġ ḳuta / teŋise ḳoḍı inse boldı yuta
KB 2452 biligsiz kişi ol ḳuruġ sır beḍiz / biliglig kişi ornı kökte eḍiz
KB 3084 tünek ol bu dünya kötürgil köŋül / eḍiz ordu il ḳol sen amrul amul
KB 3724 yaşıl kök törütti kötürdi eḍiz / kün ay birle yulduz bezedi beḍiz
KB 4776 eḍiz ‘arşta altın şera‘ḳa tegi / tözü barça muŋluġ turur bir teŋi
KB 4998 negü tir eşitgil ay bilgi tertiz / uḳuşluġ amul köŋli yüksek eḍiz
KB 5420 beḍük tut bu himmet eḍiz tut köŋül / koḍu bir bu dünya munıŋdın töŋül
KB 6033 şatu kördüm elig anıŋ baġnası / yüz utru uruġluġ eḍiz hem yası
KB 6052 eḍiz baġnalıġ men şatu kördüküm / tiriglik turur ay ḳadaş yördüküm
KB 6121 tatıġḳa tatıġsız süçigke açıḳ / aġışḳa iniş ol eḍizke batıġ
KB 6571 yigüm ot köki bolsu yaġmur suwı tap / eḍiz kum tüneyi takar ton keḍeyi

Aynı gövdeden maddeler

“ediz” ile başlayan öteki madde başları (türevler ve birleşikler; biçimsel benzerlik, köken ilişkisi kesin değildir).