ėt- fiil

Tanım

1. Düzenlemek, yapmak, kurmak; (ülkeyi) örgütlemek: “tört buluŋuġ ėtmiş yıġmiş yaymiş basmiş” dört yanı düzenlemiş, toplamış, yaymış, bastırmış; “teŋride bolmış ėl ėtmiş bilge ḳaġan” gökte doğmuş, ili düzenlemiş Bilge Kağan; “bodunuġ nençe ėtmiş nençe yaratmış” halkı nice düzenlemiş, nice yaratmış; “ḳazganu bertim ėti bertim” kazanıp verdim, düzenleyip verdim; “örgin anta ėtitdim” tahtımı orada kurdurdum; “bu il itgü tutġu boḍun tüzgüke” (KB) bu ili düzenlemek, tutmak, halkı düzeltmek için; “bitig taş itgüçi” (KT) yazıtlı taşı yapan; “saŋram taḳı bütmezken ite başladuḳta” (Mait) manastır henüz bitmemişken yapmaya başladığında; “saray ḳarşı itme” (KB) saray, köşk yaptırma. Tanıklar: OKTBK2ŞU2MaitKB2
2. Onarmak, iyileştirmek, yoluna koymak: “anıŋ begliki igler itgü otı” onun beyliği hastalıkları iyileştirecek ilaçtır; “işiŋ itge men tip” işini yoluna koyayım diye; “ölümde kiḍin teŋri itsü işim” ölümden sonra Tanrı işimi yoluna koysun; “yarın bolġu işke bu kün it itig” yarın olacak iş için bugün hazırlık yap. Tanıklar: KB4
3. Yapmak, etmek: “ʿafv ėtkenler boḍundın” insanları bağışlayanlar; “til ėtmeŋler” (birbirinizi) kötülemeyin; “bu söz işke tutġıl özüŋe iş it” bu sözü işe koş, kendine iş edin; “bėla kelse sabr it” (AH) bela gelirse sabret; “müsülman işin it” Müslümanca iş yap. Tanıklar: KuT2KB2AH

Bu maddenin anlamları farklı eserlerde tanıklanıyor. Anlam kayması listesi →

KB, AH ve Uygur metinlerindeki it- yazımı (itdi, iter, itgü, itgüçi, ite, itsü…) da bu maddede. Mait’teki iti (‘keskin’: “iti kılıçın”) eş yazımla buraya düşmüştür.

Derlemdeki bağlamlara bakılarak yazılmış özgün tanım (yazar: Claude (yapay zekâ)); güven: yüksek. Editör denetimi bekliyor.

Madde başı ve biçimler

Madde başı (sözcük başı): ėt- — yalın hâliyle geçmiyor (fiil gövdesi)

Yazım değişkeleri (edisyonlara göre; ses değerleri farklı olabilir):

• etmiş 865 (EÇS, KT, BK) · ėtmiş 8 (BK, O, Tes, ŞU)
• etti 9 (EÇS, Man) · ėtti 2 (KuT)
• ėtser 2 (Mait) · etser 1 (BK)
• ėtgil 1 (KuT) · ėtġil 1 (KuT)

Çekimli biçimler (72):