Tanım
- Sahip, iye: “bu ḳuḍret iḍisi uluġ bir bayat” bu kudret sahibi yüce, tek Tanrı; “semiz at aġzı ḳatıg boltı idisi umaz” semiz atın ağzı sertleşti, sahibi (onu) zapt edemez; “öteŋler emanetlerni iḍisiŋe” emanetleri sahiplerine verin; “bu bitig idisi” bu kitabın sahibi; “ḳarar sarayı … ot iḍileri” ateş ehli. Tanıklar: IBManKuTAH
- Rab, Tanrı (iyelik ekleriyle): “törütgen igiḍgen keçürgen iḍim” yaratan, besleyen, bağışlayan Rabbim; “ey iḍim aça bėrgil meniŋ kögsümni” Rabbim, göğsümü aç; “seniŋ iḍiŋ haḳḳı” Rabbin hakkı için; “ėwiŋler yarlıḳamaḳḳa iḍiŋizdin” Rabbinizin bağışlamasına koşun; “muŋı yoḳ iḍi bir” ihtiyacı olmayan, tek Rab; Tanıklar: KuT3KB2
- (Zarf) pek, çok; (olumsuzla) hiç: “iḍi eḍgü beglik taḳı eḍgürek törü” beylik pek iyidir, töre daha da iyidir; “ötüken yışda yeg idi yoḳ ermiş” Ötüken ormanından iyisi hiç yokmuş; “türk sir bodun yėrinte idi yorımazun” Türk Sir halkının yerinde hiç (kimse) yürümesin; “idi oḳsuz kök türük” hiç (kimseye bağlı) olmayan Gök Türkler. Tanıklar: KTBKTKB
Bu maddenin anlamları farklı eserlerde tanıklanıyor. Anlam kayması listesi →
Lemmatizer’ın ayırdığı iḍim, iḍiŋ, iḍisiŋe biçimleri de bu maddede.
Derlemdeki bağlamlara bakılarak yazılmış özgün tanım (yazar: Claude (yapay zekâ)); güven: yüksek. Editör denetimi bekliyor.
Madde başı ve biçimler
Madde başı (sözcük başı): iḍi — yalın hâliyle 4.559 kez
Yazım değişkeleri (edisyonlara göre; ses değerleri farklı olabilir):
- idi 4.392 (EÇS, DK, KB, T) · iḍi 167 (KB, KuT, AH)
- idim 147 (EÇS, KuT, KB, DLT) · iḍim 95 (KB, KuT, AH)
- iḍisi 73 (KuT, KB, AH) · idisi 5 (AH, IB, Man, KB)
Çekimli biçimler (41):
idim 147
iḍim 95
iḍisi 73
iḍiŋ 44
iḍileri 33
iḍimiz 26
iḍiŋiz 23
iḍisiŋe 20
iḍilerindin 12
iḍiŋizdin 11
iḍileriŋe 9
iḍiŋizke 8
iḍiŋdin 8
iḍiŋniŋ 7
iḍimdin 6
iḍimiza 5
idisi 5
iḍimke 5
iḍike 4
iḍimni 4
iḍisindin 4
iḍiŋni 4
iḍisini 4
iḍisin 3
iḍiŋe 3
iḍidin 2
iḍimizke 2
iḍide 1
iḍilerike 1
iḍilerin 1
iḍilerinde 1
iḍilerini 1
iḍileriniŋ 1
iḍimizdin 1
iḍimizniŋ 1
iḍini 1
iḍisidin 1
iḍisiniŋ 1
iḍiŋizde 1
iḍiŋizni 1
iḍiŋizniŋ 1
Bağlamlar
Bütün geçişler (12) →AH Atebetü’l-Hakâyık
12 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| AH 19–20 | bu ḳuḍret | iḍisi | uluġ bir bayat ölüglerni tirgüzmek asan aŋa |
| AH 37–38 | ilahi keçürgen | iḍim | sen keçür neçe me ḫatalıġ ḳul ersem saŋa |
| AH 121–124 | bilig bide bilnür törütgen | iḍi | biligsizlik içre ḳanı ḫayr yidi bilig bilmegendin bir ança boḍun öz elgin … |
| AH 121–124 | … lik içre ḳanı ḫayr yidi bilig bilmegendin bir ança boḍun öz elgin but itip | iḍim | bu tidi |
| AH 245–248 | aya mal | iḍisi | aḳı eḍgü er bayat birdi erse saŋa sen me bir yirilgen sökülgen tirip birme … |
| AH 281–284 | tėvazu‘ ḳılıġlını kötrür | iḍi | tėkėbbür tutar erni kemşür ḳoḍı uluġsınma zinhar uluġ bir bayat uluġluḳ me … |
| AH 289–292 | ėgėr kibr | iḍisi | asil men tise ayayın men anıŋ cėvabın kese ata bir ana bir uyalar bu ḫalḳ … |
| AH 301–304 | … erke yavuz ḫaslėt ol harislıḳ soŋı ġam ökünç hasrėt ol bu baylıḳ çıġaylıḳ | iḍi | kismėti harislıḳ tek erke ḳuruġ zahmėt ol |
| AH 305–308 | haris toḍmaz ajun neŋini tirip harislıḳ ḳarımaz | iḍisi | ḳarıp harislıḳnı ḳoḍur haris er ḳaçan ölüp yatsa topraḳ içiŋe kirip |
| AH 313–316 | aya hırs | idisi | harislıḳ nerek ayu bir maŋa bu negüke kerek tar erse kiŋ erse bitildi ruzu … |
| AH 349–352 | … küḍüp tur fėrahḳa bėla rėnc yoḍup öçer mihnėt otı keçer nėvbėti ḳalur sabr | idisi | sevabın yüḍüp |
| AH 461–464 | … arılmaz ḳatıġ ya ḳurup saŋa rėnc aŋa gėnc birigli uġan cėza‘ ḳılma ya rėnc | iḍisi | tarup |
Aynı gövdeden maddeler
“idi” ile başlayan öteki madde başları (türevler ve birleşikler; biçimsel benzerlik, köken ilişkisi kesin değildir).