Derlem sözlüğü · madde
ėtil- fiil
Tanım
- Yapılmak, düzenlenmek: “ol ok temiren etilmiş ol” o da demirden yapılmıştır; “tört erdnin itilmiş çldar atlıg yul” (Mait) dört mücevherle yapılmış … adlı pınar. Tanıklar: Mait
- Düzene girmek, yoluna girmek, bayındır olmak (KB): “bayudı boḍun hem itildi ili” halk zenginleşti, ili de düzene girdi; “itilse ili artsa ol kend uluş” ili düzene girip kentler, ülkeler çoğalırsa; “işi barça itlür” bütün işleri yoluna girer; “tözü itlü barġay içim hem taşım” içim de dışım da bütünüyle düzene girecek; “itilsü ḳılınçı tüzülsü yorıḳ” işleri yoluna girsin, gidişi düzelsin; “sizik tutma buzġay itilmiş ilig” (öyle kişiye) güvenme, düzene girmiş ili bozar; “buzulġu turur bu itilmişleriŋ” bu düzene koyduklarının bozulması mukadderdir. Tanıklar: KB7
- Olgunlaşmak, hazır olmak: “ı tarıġ yimiş ulatı bışarlar itilür” (Sek) ekin, meyve vb. pişer, olgunlaşır; “yıl ai itilü elgiŋde kirdi” (TT, fal) yıl ay yoluna girip eline geçti. Tanıklar: SekTT
Bu maddenin anlamları farklı dönemlerde tanıklanıyor. Anlam kayması listesi →
KB’deki itil- ve itl- (itlür, itlip, itlü) yazımları da bu maddede.
Derlemdeki bağlamlara bakılarak yazılmış özgün tanım (yazar: Claude (yapay zekâ)); güven: yüksek. Editör denetimi bekliyor.
Madde başı ve biçimler
Madde başı (sözcük başı): ėtil- — yalın hâliyle geçmiyor (fiil gövdesi)
Çekimli biçimler (16):
Bağlamlar
Bütün geçişler (75) →KB Kutadgu Bilig
65 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KB 429 | basutçı telim bolsa beg emgemez / işi barça | itlür | törü artamaz |
| KB 1486 | oġul ḳız sebebi ata ol ana / ḳılınç artasa ya | itilse | yana |
| KB 2178 | ḳalın ḳaznaḳ ursa bu altun kümüş / | itilse | ili artsa ol kend uluş |
| KB 3108 | törü tüz yorıttıŋ | itildi | ajun / kim erse küçek ilde körmez közün |
| KB 5542 | bayuġay boḍun il | itilgey | orun / neçe ḳolsa ḳaznaḳ hazine urun |
Mait Maitrisimit Nom Bitig (Hami)
4 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Mai.Tek.003.24–31 | sekiz yigirmi ulug ... -in | itilmiş | kayların beltirler--in yarataglag yėr teŋrisiniŋ dıdımı pasaḳiŋe oḳşatı ku … |
| Mai.Tek.031.08–17 | taḳı yėme ol kėdin otrasınta yarım bere kėŋ yarım bere teriŋ tört erdnin | itilm(iş) | çldar atlıg yul bolur erdnilig l / / ... -ler erdnilig şatular erdnilig .. … |
| Mai.Tek.081.13–20 | … unı arhant ayasın kavş--urup tükel bilge maytrı burkan / -nıŋ çkr laḳşanın | itilmiş | adaḳınta yinçürü yükünüp inçe tėp ötünür.. inçe bolzun teŋrim neteg yarlıḳ … |
| Mai.Tek.106.12–20 | … ... ... - / - -lep k / / / ... kin / ? -ap ėsen tükel öz--(ler)iŋe tegürü | itildi | ... yėme yinçge yip egirgü--(lüg) küvençeŋ köŋüllüg işiler--niŋ küvenç köŋ … |
ShoR St. Petersburg'taki Uygurca metinler (Shogaito)
3 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Sho.Rosia 8.3 /49 | ınça ḳaltı aşnu-ça bo 世 | éḍilgeli | uġramış üdteki aŋbaşlayu -ḳı tammış 一 tamız-ım yaġmur suv-ı. |
| Sho.Rosia 8.3 /251–253 | 大宝 -ler éligi üz-e | éḍilmiş | yaratılmış 十 -tın sıŋar世 -lerig yarutdaçı : 大光 -luġ yaltırḳ-lıġ ay-işvaras … |
| Sho.Rosia 8.3 /260–261 | 七宝 -in | éḍilmiş | burḫan (lar) uluş-lar-ta olorup 十 oron-taḳı {艹+廾} -larḳa oron-lar yıġınça … |
Man Manichaica I-III
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T II D 173 a1-291–299 | … lır t(a)kı ançulayu k(a)ltı ödün b(a)zgan kısgaç kim k(e)ntü ol ok temiren | etilmiş | ol |
TT TT I-X
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T II Y 36. 6.-125–126 | yinik edgü la-larıġ . tümen saw töküni simi-de boltı . yıl ai | itilü | elgiŋde kirdi. |
Sek Sekiz Yükmek
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Jut.Sek.T-1.327 (Ia) | bolup ötrü ḳop törlüg ı tarıġ yimiş ulatı bışarlar | itilür |
Aynı gövdeden maddeler
“etil” ile başlayan öteki madde başları (türevler ve birleşikler; biçimsel benzerlik, köken ilişkisi kesin değildir).