Huast sözlüğü · madde
er- fiil
Tanım
- Olmak, var olmak; bulunmak: “ne ersedin ermez seniŋ birlikiŋ” senin birliğin hiçbir şeyden değildir; “öz yaş kentü ürlüksüz meŋüsüz erür” ömür kendiliğinden kalıcı değil, ölümsüz değildir; “ilki tıltaġ sögüt önmiş erür” ilk sebep ağacı bitmiştir. Tanıklar: MaitUKB
- Ek-fiil (idi, imiş, ise, iken): “eger müʾmin erse sizler” eğer mümin iseniz; “olar kafirler erdiler” onlar kâfirdiler; “ḳayda ol ortaḳlarım anlar kim ortaḳ ḳatar erdiŋizler” ortak koşmakta olduğunuz ortaklarım nerede; “türk bodun tabġaçḳa körür erti” Türk halkı Çin’e bağlıydı; “erken” iken. Tanıklar: TKuT2
- Olumsuz “ermez” değil(dir): “bu erdem bile … ermez” bu değildir; “ol ermez” o değildir. Tanıklar: AbhShoRKuTKB2
- (Budist çevirilerde) “… erser” konu belirten kalıp: “monuŋ azutmaqlıġ yörügi erser” bunun azaltıcı anlamı ise (şudur); “öŋ ḳayu erser” renk ise hangisidir. Tanıklar: ShoR2
Bu maddenin anlamları farklı dönemlerde tanıklanıyor. Anlam kayması listesi →
Metinlerde en sık fiil; erür, erser, erse, ermez, erdi, erti, ermiş vb. biçimlerle. KuT’taki erdiŋizler ayrı madde olarak kalmıştı; burada toplandı.
Derlemdeki bağlamlara bakılarak yazılmış özgün tanım (yazar: Claude (yapay zekâ)); güven: yüksek. Editör denetimi bekliyor.
Madde başı ve biçimler
Madde başı (sözcük başı): er- — yalın hâliyle geçmiyor (fiil gövdesi)
Yazım değişkeleri (edisyonlara göre; ses değerleri farklı olabilir):
- erür 1.122 (Abh, KuT, Mait, ShoR) · ėrür 12 (KuT, KİP, KP)
- erser 909 (Abh, U, ShoR, Mait) · ėrser 6 (KİP, KP)
- erse 639 (KB, KuT, AH, DLT) · ėrse 1 (KuT)
- ermez 484 (Abh, KuT, KB, ShoR) · ėrmez 2 (KİP, KP)
- erdi 362 (KB, Mait, KuT, EÇS) · ėrdi 3 (KuT)
- erti 258 (Abh, BK, Mait, T) · ėrti 4 (KP)
- ermiş 127 (KT, BK, T, KB) · ėrmiş 4 (IB, KP)
- erdiler 106 (KuT, Mait, EÇS, Sek) · ėrdiler 2 (KuT)
- erken 59 (KB, Mait, EÇS, Abh) · ėrken 1 (KP)
- erdim 32 (KB, KuT, Mait, DLT) · ėrdim 1 (KP)
- ertimiz 8 (T, O, BK) · ėrtimiz 1 (KP)
- ertükin 6 (Abh) · ėrtükin 1 (AO)
- ermes 5 (KuT) · ėrmes 1 (KuT)
- erdeçi 3 (Mait) · ėrdeçi 3 (Abh)
Çekimli biçimler (121):
erür 1.122
erser 909
erse 639
ermez 484
erdi 362
erti 258
ermiş 127
erdiler 106
erken 59
erip 59
erdimiz 34
erdim 32
erserler 31
erdiŋiz 28
erürler 28
erdiŋ 24
ertim 24
erdüki 21
erdükin 20
erdiŋizler 20
ermeser 18
ertüki 16
erü 16
ertiler 14
ertii 12
ėrür 12
erürbiz 11
ermedi 9
ermezin 8
ermezmiz 8
ertimiz 8
erkenki 7
ermek 7
erir 7
ermezi 7
ertükin 6
erkli 6
ermezler 6
ėrser 6
ermes 5
erseler 5
erürmiz 5
ėrti 4
ermemiş 4
erteçi 4
ėrmiş 4
erdeçi 3
ertiġız 3
ermeki 3
ermegü 3
ėrdeçi 3
ėrdi 3
ertükḍeg 3
armiş 3
erze 3
ėrdiler 2
arti 2
erselerig 2
ermediler 2
ergey 2
erürin 2
ertin 2
erseŋ 2
erürmü 2
erürsiz 2
ertuḳ 2
ertü 2
ertükde 2
erginçe 2
ėrmez 2
erelim 2
ertig 2
ereyin 2
ėrmes 1
ermetin 1
arser 1
erkenin 1
ertimüz 1
ermezimiz 1
erdükig 1
ertiŋ 1
ermezindin 1
ertuḳta 1
ermezke 1
erdimi 1
ergeyler 1
ermezsiz 1
ertükte 1
erdükteg 1
ertülḍek 1
erur 1
ermişe 1
erzün 1
arsar 1
ermış 1
ermedimiz 1
ersedin 1
ermediŋ 1
ergüler 1
erürmen 1
ersem 1
ersemiz 1
erseni 1
erürçe 1
ärs 1
ergülük 1
ėrdeçisi 1
ergüsi 1
ersersizler 1
ėrdim 1
ėrken 1
erdüküm 1
erseŋiz 1
erdüküŋ 1
ėrse 1
ermese 1
eriŋler 1
ėrtimiz 1
ėrtükin 1
ermesler 1
… ve 1 biçim daha
Bağlamlar
Bütün geçişler (59) →Huast Huastuanift
59 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T. II D. 178 IV.-4 | … yil]tizi[ŋe] arıġ y(a)ruḳ ezrua t(e)ŋriken-[ke?] yazıntım(ı)z yaŋıltım(ı)z | erser | [yaruḳlı-ı] ḳaralı-ı t(e)ŋ[ri]li-i yekli-i-h tözi-i yiltizi-i . . . . . . … |
| T. II D. 178 IV.-4 | … aralı-ı t(e)ŋ[ri]li-i yekli-i-h tözi-i yiltizi-i . . . . . . . . . . . . . | erser | tirgüdser t(e)ŋr[i-i tirgüdür ??] ölürser t(e)ŋri-i ölürür tė[ddimi]z erse … |
| T. II D. 178 IV.-4 | … rser tirgüdser t(e)ŋr[i-i tirgüdür ??] ölürser t(e)ŋri-i ölürür tė[ddimi]z | erser | edgüg anıġaġ ḳop t(e)ŋri-i yaratmış ol tiddim(i)z erser meŋigü-ü t(e)ŋrile … |
| T. II D. 178 IV.-4 | … atmış ol tiddim(i)z erser meŋigü-ü t(e)ŋrilerig [yara]t[ı]ġlı ol tidim(i)z | erser | ḫormuzta [t(e)ŋrili-i ş]mnulı-ı inili-i içili-i ol [tidim(i)z] erser t(e)ŋ … |
| T. II D. 178 IV.-4 | … m(i)z erser ḫormuzta [t(e)ŋrili-i ş]mnulı-ı inili-i içili-i ol [tidim(i)z] | erser | t(e)ŋrim suida baru-u [b]ilmetin t(e)ŋrike igdeyü-ü muntaġ uluġ çulvu-u sa … |
| T. II D. 178 IV.-4 | … ġ çulvu-u sav sözledim(i)z erser mundaġ bu adunçsuz yazuḳ yaz(ı)nt(ı)m(ı)z | erser | t(e)ŋrim amtı-ı m(e)n raim(a)st f(e)rzind ögü[nür men yaz]uḳda boşunu-u öt … |
| T. II D. 178 III.-12 | T. M. 303 . / | erser | . . neç[e] t(e)vledd(im)iz kürledimiz erser . . neçe-h evinŋ kişi-h orunça … |
| T. II D. 178 III.-12 | … )vledd(im)iz kürledimiz erser . . neçe-h evinŋ kişi-h orunçaḳın yid[di]miz | erser | kün ai t(e)ŋri-i taplamaz işi-i-g neçe işledimiz erser . . yme [i]lki-i öz … |
| T. II D. 178 III.-12 | … runçaḳın yid[di]miz erser kün ai t(e)ŋri-i taplamaz işi-i-g neçe işledimiz | erser | . . yme [i]lki-i özün bu-u özün üzuntonluġ Rückseite. / [ur]ılar öz [bol … |
| T. II D. 178 III.-12 | … !) yaŋılt(ı)m(ı)z erser . . munça-h üküş tınl(ı)ġḳa n[eçe] üz boz ḳıltımız | erser | . t(e)ŋrim bu-u on türlüg yazuḳda boşuyu ötünür biz |
| T. M. 303-11 | … me yekke içkekke t(e)ŋri tėpen] tınl(ı)ġa[ġ tural(ı)ġaġ ölü]rüp yüküntümüz | erser | yme burḫan] tėpen igid nomḳa [tapıntım(ı)z uduntumuz erser . . ḳut] ḳolu y … |
| T. M. 303-11 | … tėpen igid nomḳa [tapıntım(ı)z uduntumuz erser . . ḳut] ḳolu yüküntü[müz] | erser | . . t(e)ŋri [ke yazınıp yekke tapınt(ı)m(ı)z] erser . . t(e)ŋrim a[mt]ı ök … |
| T. M. 303-11 | … ḳut] ḳolu yüküntü[müz] erser . . t(e)ŋri [ke yazınıp yekke tapınt(ı)m(ı)z] | erser | . . t(e)ŋrim a[mt]ı ökünürbiz |
| T. II Y. 60 a.-8 | yme yėr t(e)ŋri [yoḳ] erken öŋre ne bar | ermiş | tėpen bilt(i)m(i)z . . |
| T. II Y. 60 a.-15–20 | … ŋrim biligim(i)zni [köŋülümüzni bu tört türlüg t(e)n]grilerde aġıt(ı)m(ı)z | erser | . . r [ornınta] ḳamşat(ı)m(ı)z erser . . t(e)ŋri tamġası bozultı erser . . … |
| T. II Y. 60 a.-15–20 | … ı)z erser . . r [ornınta] ḳamşat(ı)m(ı)z erser . . t(e)ŋri tamġası bozultı | erser | . . amtı t(e)ŋrim yazuḳda boşunu ötünürbiz .. .. |
| T. II Y. 60 a.-21–23 | … üç aġzın üç köŋülün . . üç elgin .. bir ḳamaġ özin töketi tutmaḳ k(e)rgek | erti | . . |
| T. II Y. 60 a.-24 | … ç(a)ḫşap(a)t(ı)ġ sıd(ı)m(ı)z erser .. neçe egsü]t(ü)m(ü)z k(e)rget(i)m(i)z | erser | .. amtı [t(e)ŋrim yazuḳda boşunu ötünürbiz ..] |
| T. II Y. 60 b.-28–30 | … küçlüg t(e)ŋrike] burḫanlarḳa bir biligin [arıġ köŋülin alḳansıġ törü bar] | erti | .. |
| T. II Y. 60 b.-31–35 | … orḳmatın [ermegürüp] [edgüti tüketi alḳan]madım(ı)z [erser] .. yme alḳanur | [erken | köŋülümüzni saḳınçımıznı t(e)ŋrigerü tut[madımız] erser .. [al]ḳışım(ı)z [ … |
| T. II Y. 60 b.-31–35 | … r] .. yme alḳanur [erken köŋülümüzni saḳınçımıznı t(e)ŋrigerü tut[madımız] | erser | .. [al]ḳışım(ı)z [ötügümüz t(e)ŋrike arıġın] tegmedi er[ser] .. ne [yėrde … |
| T. II Y. 60 b.-31–35 | … rü tut[madımız] erser .. [al]ḳışım(ı)z [ötügümüz t(e)ŋrike arıġın] tegmedi | er[ser] | .. ne [yėrde tıdıntı] tutuntı erser .. amtı t(e)ŋrim yazuḳda boşunu ötünür … |
| T. II Y. 60 b.-36 | bir y(i)g(i)rminç yme yėti türlüg [puşi arıġ] nomḳa ançulasıḳ k(e)rgek | erti | .. |
| T. II Y. 60 b.-38–40 | … .. [t(e)ŋrigerü] bardaçı boşuntaçı bėş t(e)ŋri y(a)ruḳın biziŋerü [kelürdi | erser] | .. biz adruḳ adruḳ ėtip y(a)ratıp nomḳa k(e)ygürsüg törü [bar] erti .. |
| T. II Y. 60 b.-41–46 | … ėrgeli ḳı[zġan]ıp [yėti tür]lüg [pu]şi arıġ nomḳa tüketi bėrü [umadı]m(ı)z | [ers]er | [t(e)ŋri]gerü bardaçı boşuntaçı bėş t(e)ŋri y(a)ruḳın evke barḳḳa [bad(ı)m … |
| T. II Y. 60 b.-41–46 | … )ŋri]gerü bardaçı boşuntaçı bėş t(e)ŋri y(a)ruḳın evke barḳḳa [bad(ı)m(ı)z | ers]er | anıġ ḳılınçl(ı)ġ [kişike] y(a)vlaḳ tınl(ı)ġḳa tural(ı)ġ ḳa [bėrdimiz] erse … |
| T. II Y. 60 b.-41–46 | … y(a)vlaḳ tınl(ı)ġḳa tural(ı)ġ ḳa [bėrdimiz] erser .. tökdümüz saç[tı]m(ı)z | erser | .. t(e)ŋri y(a)ruḳın y(a)vlaḳ yėrgerü ıdt(ı)m(ı)z erser .. amtı t(e)ŋrim y … |
| T. II Y. 60 b.-41–46 | … dümüz saç[tı]m(ı)z erser .. t(e)ŋri y(a)ruḳın y(a)vlaḳ yėrgerü ıdt(ı)m(ı)z | erser | .. amtı t(e)ŋrim yazuḳda boşunu ötünür biz |
| T. II Y. 60 b.-48 | arıġ baçaġ baçap t(e)ŋ[rike ançulasıḳ k(e)rgek | ert[i] | .. |
| T. II Y. 60 b.-49–50 | … üçün yılḳıḳa barımḳa] bulup [azo muŋumuz taḳımız tegip] T. M. 183 / kergek | erti-i | . |
| T. M. 183-1–7 | … ]ım(ı)z erser . yme baçaġ ol[urup edgüti] [nom]ç[a törüçe] baçamad(ı)m(ı)z | erser | .. [t(e)ŋrim amtı] yazuḳdda boşunu ö[tünürbiz] |
| T. M. 183-9–11 | … rıġ di[ntarlar ḳa] [suy]umuznı-ı yazuḳumuznı-ı [boş]uyu [ḳolmaḳ] [k(e)rgek | er]ti-i | .. |
| T. M. 183-15 | bir ai-i ç(a)ḫşap(a)t tutmaḳ [k(e)rgek] | erti-i | . |
| T. II D. 178 V.-2–5 | … gi[n] köŋ[ül]ta baru bir yılḳı yazuḳu[muzn]ı-ı [boş]uyu-u ötünmek k(e)rgek | erti-i | . |
| T. II D. 178 V.-6–5 | … erser . bir a[iḳı-ı]h ç(a)ḫşap(a)taġ edgüti-i tük[edi-i tutu-u] umadım(ı)z | erser | . çaidant[a] . . . . yimki-i paçaġ edgüti-i nomça-h törüçe oluru-u umadım( … |
| T. II D. 178 V.-6–5 | … aidant[a] . . . . yimki-i paçaġ edgüti-i nomça-h törüçe oluru-u umadım(ı)z | erser | . Rückseite. / [bir yılḳı-ı] yazuḳumuznı-ı-h bir b[iligin] köŋ[ü]lte bar … |
| T. II D. 178 V.-6–5 | … [ü]lte baru boşuyu-u-h [ḳolmadımz] erser . neçe eksük k(e)rgek [b]olt[ı-ı] | erser | . amtı-ı-h t(e)ŋrim m(e)n ra[im(a)]st f(e)rzind yazuḳda boşu[nu] ötünür m( … |
| T. II D. 178 VI.-12 | … azo ev barḳ oġrınta . . . . borluġ küŋ ḳul ḳoin . . . ḳazġunçın altım(ı)z | er[ser] | . . . . bedük beken ḳaġalın ba//// . . . . tıvarın ḳazġançın a//// . . . . … |
| T. II Y. 59-7–14 | … ġ-ḳa yaztım yaŋıltım erser .. azo v(a)rḫarda şakimun burḫan yėrin artatdım | erser | .. yaza yaŋılu yekke içkekke yılḳıḳa yaztım yaŋıltım erser .. közüm körüp … |
| T. II Y. 59-7–14 | … yėrin artatdım erser .. yaza yaŋılu yekke içkekke yılḳıḳa yaztım yaŋıltım | erser | .. közüm körüp ḳulḳaḳım isidip tünle küntüz saḳınmayu saḳınıp üküş türlüg … |