KuT sözlüğü · madde
arıġ sıfat
Tanım
- Temiz, arı, saf: “arıġ topraḳ” temiz toprak; “arıġ ton” temiz giysi; “ay teŋriniŋ arıġ yaruḳı” ayın temiz ışığı; “araġ turug köŋül” arı, duru gönül. Tanıklar: ManUShoR
- Ahlakça temiz, iffetli, günahsız: “arıġ bolsa özi, yorısa köni” kendisi temiz olsa, doğru yürüse; “arıġ çḫşapt” temiz (tutulan) ahlak kuralları; “arıġ yaruḳ ezrua teŋri” temiz, aydınlık Zurvan tanrı. Tanıklar: HuastMaitShoRKB
- (Kuran çevirisinde) helal, temiz (ṭayyib); “arıġlar” temiz şeyler: “helal ḳılur olarḳa arıġlarnı” onlara temiz şeyleri helal kılar. Tanıklar: KuT
- Koru, bahçe (Mait): “lumbani atlıġ arıġda” Lumbini adlı koruda. Tanıklar: Mait
Bu maddenin anlamları farklı dönemlerde tanıklanıyor. Anlam kayması listesi →
Derlemdeki bağlamlara bakılarak yazılmış özgün tanım (yazar: Claude (yapay zekâ)); güven: yüksek. Editör denetimi bekliyor.
Madde başı ve biçimler
Madde başı (sözcük başı): arıġ — yalın hâliyle 208 kez
Yazım değişkeleri (edisyonlara göre; ses değerleri farklı olabilir):
- arıġ 183 (KB, ShoR, KuT, U) · arıg 25 (Mait, Man, T)
- araġ 4 (Mait) · arag 1 (Mait)
Çekimli biçimler (16):
Bağlamlar
Bütün geçişler (41) →KuT Kur’an Tercümesi Rylands Nüshası
41 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Ku. T. 26/18a1 | … yerdin azu yavuḳsa sizler uraġutlarḳa bulmasa sizler suw teyemmüm ḳılıŋlar | arıġ | topraḳḳa sürüŋler yüzüŋüzke iki elgiŋizke ol taŋrı erür keçürgen yarlıḳaġa … |
| Ku. T. 26/28a3 | … nıda anın arıḳlar cavidaneler anıŋ içinde ulaşu olarḳa anıŋ içinde cüftler | arıġ | ḳılınmış kigrür-miz olarnı soġuḳ kölikeke |
| Ku. T. 27/47a3 | 160 Zulm birle anlardın kim cuhud boldılar haram ḳıldımız olar üze | arıġlar | helal ḳılındı olarḳa yüz ewürmekleri birle taŋrı yolındın üküşni |
| Ku. T. 27/10a3 | … alavaçlarıŋa aymaŋlar üç tėp yıġlıŋ yaḫşı sizke bütünlükin taŋrı bir taŋrı | arıġ | ol bolmaḳdın aŋar ʿayal aŋar ol kim kökler içinde aŋa ol kim yer içinde ta … |
| Ku. T. 27/18a1 | 4 sorarlar saŋa: nė neŋ helal ḳılındı olarḳa ayġıl: helal ḳılındı sizke | arıġlar | ol kim ögrettiŋiz awlaġlı it ḳuşlardın üterçiler ögretür siz olarḳa andın … |
| Ku. T. 27/19a2 | 5 bu kün helal sizke | arıġlar | anlarnıŋ taʿamı kim bėrildiler bitig helal sizke siziŋ taʿamuŋuz helal ola … |
| Ku. T. 27/20b3 | … yavuḳsa siz uraġutlarḳa hergiz bulmasa suw teyemmüm ḳılıŋlar topraḳ birle | arıġ | sürüŋler yüzüŋüzke eligleriŋizni andın tilemez taŋrı ḳılsa siziŋ üze emgek … |
| Ku. T. 27/34a3 | 21 ey boḍnum kiriŋler yerke | arıġ | yerke ol kim bitidi taŋrı sizke yanmaŋlar kiḍinleriŋizke yaŋa sizler ziyan … |
| Ku. T. 28/21b1 | … s kes / pare pare tüşti musa bi-huş bolup ḳaçan kim usına keldi erse aydı: | arıġ | sen yandım saŋa men müʾminlerniŋ evveli men |
| Ku. T. 28/33b1 | … ermanlar olarḳa eḍgülükni taḳı yıġar olarnı yawuz işdin helal ḳılur olarḳa | arıġlarnı | haram ḳılur olar üze arıġsızlarnı ḳoḍar olardın aġır yüklerini ol kim gul- … |
| Ku. T. 28/36b2 | … üze ürüŋ bulıtnı indürdimiz olarnıŋ üze yandaḳ şekerini buldurçınnı yeŋler | arıġlardın | ruzi kim ruzi bėrdimiz sizlerke küç ḳılmadılar bizke ançası bar boldılar ö … |
| Ku. T. 28/77b1 | … un sıġındurdı sizni ḳavi ḳıldı sizni yarisi birle ruzi ḳıldı / bėrdi sizke | arıġlardın | bolġay kim sizler şükr ötegey sizler |
| Ku. T. 28/84a3 | 37 aḍırmaḳ üçün taŋrı arıġsıznı | arıġdın | ḳılmaḳ üçün arıġsıznı amarısını amarı üze üze üze ḳılsa anı ḳamuġ ḳılsa an … |
| Ku. T. 29/23a3 | … em oġlı fermanlanmadılar meger kim tapsalar bir taŋrıḳa taŋrı yoḳ meger ol | arıġ | ol andın kim ortaḳ ḳatarlar |
| Ku. T. 29/52a1 | … ġutlarḳa bustanlar kim aḳar astınıda arıḳlar cavidaneler anıŋ içinde turġu | arıġ | ėwler turġu bustanları içinde hem ḫoşnudluḳ taŋrıdın uluġ ol ol ḳurtulmaḳ … |
| Ku. T. 30/43b3 | 32 anlar kim canları alırlar ferişteler | arıġlar | ayurlar: esenlik siziŋ üze kiriŋler uştmahḳa anıŋ birle kim ḳılur erdiŋizl … |
| Ku. T. 30/67a1 | … rke cüftleriŋizdin oġlanlar yėgençükler azu tapuġçılar ruzi bėrdi sizlerke | arıġlardın | yaraġsızḳa mu kirtgünürler taŋrı ir[inç]iŋe anlar tanarlar |
| Ku. T. 30/86b2 | 102 ayġıl: indürdi anı | arıġ | Can yaʿni Cibril iḍiŋdin könilikin bekütmek üçün anlarnı kim kirtgündiler … |
| Ku. T. 30/93a3 | 114 yėŋler andın kim ruzi bėrdi sizlerke taŋrı açuḳluġ | arıġ | şükr öteŋler taŋrı irinçiŋe eger kim aŋar tapnur erse sizler |
| Ku. T. 31/39a2–3 | 12 men men seniŋ iḍiŋ suçulġıl iki naʿleynniŋni sen özde | arıġ | Tuva atlıġ |
| Ku. T. 31/61al | 81 yėŋler | arıġlardın | ol kim ruzi bėrdimiz sizke haddin keçmeŋler anıŋ içinde tüşer siziŋ üze me … |
| Ku. T. 32/42b2 | 68 seniŋ iḍiŋ törütür nė tilese üḍrer ermez olarḳa üḍürmek | arıġ | taŋrı hem uluġ andın kim ortaḳ ḳatarlar |
| Ku. T. 33/16a1 | … sözdin ḳaçan tilese siz olardın tonlardın tileŋ olardın hicab arḳasında ol | arıġraḳ | köŋlüŋizke olar köŋülleriŋe kerekmez sizke emgetse sizler taŋrınıŋ yalawaç … |
| Ku. T. 33/55b2 | 41 ayġaylar: | arıġ | sen sen biziŋ erkligimiz sen olarda aḍın kendü tapnur erdiler perilerni ük … |
| Ku. T. 34/5b1 | 36 ol | arıġ | taŋrı törütti cüftlerni anıŋ ḳamuġını andın kim ündrür yer hem özlerindin … |
| Ku. T. 34/42a2 | 159 | arıġ | ol taŋrı andın kim sıfat ḳılurlar |
| Ku. T. 34/46a1–2 | 180 | arıġ | seniŋ iḍiŋ ʿizzet iḍisi andın kim sıfat ḳılurlar |
| Ku. T. 34/78b3 | … e erdi taŋrı tutmaḳ ʿayalni üḍürgey erdi andın kim törütür nėni kim tilese | arıġ | ol ol taŋrı bir ġalebe ḳılġan |
| Ku. T. 35/15b1 | … de ḳopmaḳ küninde yaʿni ḳıyamet kökler türülmiş bolur anıŋ ḳudret[i] birle | arıġ | ol ol uluġ ol andın kim ortaḳ ḳatarlar |
| Ku. T. 35/60b2 | … ḳopardı yime bezedi sizlerni körklüg ḳıldı süretleriŋizni ruzi bėrdi sizke | arıġlardın | ol taŋrı siziŋ iḍiŋiz berekat bėrgen taŋrı ʿalemluġlar iḍisi |
| Ku. T. 36/41a1 | … a yad ḳılıŋ iḍiŋiz niʿmetini ḳaçan tüz bolsa sizler anıŋ üze ayġay siz: ol | arıġ | taŋrı musaḫḫar ḳıldı munı ermez-miz aŋar biz küçlüg uġan-miz |
| Ku. T. 36/71a1–3 | 82 | arıġ | kökler ve hem yerler iḍisi ʿarş iḍisi andın kim sıfat ḳılurlar |
| Ku. T. 36/96a1 | … yaʿḳub oġlanlarıḳa bitig hem hikmet hem peyġamberlıḳ ruzi bėrdimiz olarḳa | arıġlardın | artuḳ ḳıldımız olarnı ʿalemluġlar üze |
| Ku. T. 37/12a2 | … mezesi arıḳlar ḫamrdın tatlıġ içgenlerke arıḳlar ʿasel-i musaffadın yaʿni | arıġdın | olarḳa anıŋ içinde ḳamuġ mivelerdin hem yarlıḳamaḳ iḍilerindin ol meŋizlig … |
| Ku. T. 37/83a3 | 2 | arıġ | ve aġır yük. |
| Ku. T. 38/8a1 | … sizler yalavaç birle ilgerü ıḍıŋ razlarıŋızda burun sadaḳa ol yaḫşı sizke | arıġraḳ | eger bulmasa sizler ol taŋrı örtgen ulaşu yarlıḳaġan |
| Ku. T. 38/31b2 | 23 ol turur taŋrı kim yoḳ anda aḍın taŋrı meger ol erklig | arıġ | esenlik bėrgen imin ḳılġan rast tanuḳ misl yoḳ ʿaybsuz uluġ arıġ taŋrı and … |
| Ku. T. 38/31b2 | … ol erklig arıġ esenlik bėrgen imin ḳılġan rast tanuḳ misl yoḳ ʿaybsuz uluġ | arıġ | taŋrı andın kim ortaḳ ḳatarlar |
| Ku. T. 38/32a3 | 24 ol taŋrı törütgen yaratġan suret ḳılġan aŋar turur körklüg atlar | arıġ | ayur aŋar ol kim kökler içinde azu yer içinde ol turur misl yoḳ bütün işli … |
| Ku. T. 38/49b1–3 | 1 | arıġ | yad ḳılur taŋrını nė kim yėti ḳat kök içinde nė kim yer içinde turur erkli … |
Aynı gövdeden maddeler
“arıg” ile başlayan öteki madde başları (türevler ve birleşikler; biçimsel benzerlik, köken ilişkisi kesin değildir).