Tanım
- Hâl, durum: “bu ay toldı halin eşitti ilig” hükümdar Aytoldı’nın hâlini işitti; “negü ḳaḍġu tegdi ne erki ḫalıŋ” ne dert dokundu, hâlin nedir; “negü erki ḫalim ölümde kiḍin” ölümden sonra hâlim ne olacak; “bu halıġ körürde meniŋ bu közüm” bu hâli görünce gözüm; “kėŋlik halde hem tarlıḳ halde” bollukta da darlıkta da; “nė ol evvelḳı keçmişler hali” önceki geçmişlerin hâli nedir; “boḍun hali açġıl maŋa” bana halkın hâlini aç. Tanıklar: KuT2KB5
U II’deki ḫalıġġa (ḳalıḳ ‘gök’) N:kalık maddesine taşındı.
Derlemdeki bağlamlara bakılarak yazılmış özgün tanım (yazar: Claude (yapay zekâ)); güven: yüksek. Editör denetimi bekliyor.
Madde başı ve biçimler
Madde başı (sözcük başı): ḫal — yalın hâliyle 44 kez
Yazım değişkeleri (edisyonlara göre; ses değerleri farklı olabilir):
- hal 39 (EÇS, KB) · ḫal 5 (KB)
- halin 2 (KB) · ḫalin 1 (KB)
- halini 2 (KB, AH) · ḫalini 1 (KB)
- ḫalıġ 2 (KB) · halıġ 1 (KB)
Çekimli biçimler (17):
Bağlamlar
Bütün geçişler (29) →KB Kutadgu Bilig
29 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KB 1067 | bu ay toldı | halin | eşitti ilig / ölüm tutġaḳı ig tegürmiş elig |
| KB 1068 | ilig aytu keldi bu ay toldını / kelip kördi ilig yatur | halini | |
| KB 1215 | yana aydı ay toldı kör ay oġul / ne | ḫalin | barır men mini kör oḍul |
| KB 1501 | ayur ay oġul kördüŋ emdi mini / ne | halin | barır men unıtma munı |
| KB 2261 | bolur beg tileki anıŋdın tükel / işi barça itlür ḳayu erse | hal | |
| KB 2564 | yime aytu tursa er at | hallerin | / açı hem toḳı ya tonın opraḳın |
| KB 3099 | il içre negü bar yaraġsız yawuz / boḍun | hali | açġıl maŋa örtme söz |
| KB 3648 | neçe andaġ erse bu dünya | hali | / açıġ ḳılma özke tiriglik yolı |
| KB 3789 | bu | halıġ | körürde meniŋ bu közüm / negü teg baruġay saŋa bu özüm |
| KB 4678 | bu ol dünya | hali | yorıḳı yolı / kişike ḳatılmaḳ tilese ḳalı |
| KB 4847 | kim erse bu | ḫalıġ | bilür erse çin / aŋar bolġu ermez bu dünya yaḳın |
| KB 4862 | ḳalı ‘uḳbi ḳolsa yorıḳı bu | ḫal | / ḳalı dünya ḳolsa bilir sen tükel |
| KB 4924 | küḍelim körelim yime ay aḳı / negü ol aḫır | hal | öd ödlek takı |
| KB 4930 | küḍelim bir ança sınalım anı / negü teg aḫır | ḫal | zamane küni |
| KB 5687 | negü ḳaḍġu tegdi ne erki | ḫalıŋ | / maŋa sözlegil söz sen açġıl tiliŋ |
| KB 5751 | özüm körmedi bu ajun malını / ya eḍgü isiz bu kişi | ḫalını | |
| KB 5752 | bu | ḫalıġ | bilirde naru barsa men / iḍi artaḳ erdi tapuġ ḳoḍsa men |
| KB 5965 | YUMUŞÇI CEVABI ÖGDÜLMİŞKE / / unamadı aydı ḳadaşıŋ | hali | / yawuzraḳ ay bilgem köner teg yolı |
| KB 6076 | ölüm ḫaḳ turur kör keçiş yoḳ aḍın / negü erki | ḫalim | ölümde kiḍin |
| KB 6109 | bu iki bulup miŋ yaşasa tükel / ölüm tutsa aḫır aḍın bolġu | ḫal | |
| KB 6174 | munuḳı körür sen meniŋ | ḫalimi | / saŋa bolsu ‘ibret otı ḳıl emi |
| KB 6193 | bayat fazlı kimke yetilse tükel / bulur iki ajun bolur eḍgü | ḫal | |
| KB 6227 | İLİG SU‘ALİ ÖGDÜLMİŞKE / / ayıttı ilig emdi | ḫaliŋ | ne ol / saḳınçlıġ körür men özüŋ ay amul |
| KB 6233 | saŋa kim tegürdi bu ḳaḍġu saḳınç / negü erki | ḫaliŋ | sözüŋ ne erinç |
| KB 6240 | yana aydı | hali | negü ol anıŋ / negü teg ḳoḍup keldi köŋlüŋ seniŋ |
| KB 6320 | ayıttı ilig ere oḍġurmışıġ / neteg ölmişin | ḫal | negü bilmişig |
| KB 6348 | ayur il | hali | ne boḍun ḫali ne / negü teg keçer emdi öḍlek küpe |
| KB 6390 | baḳa barsa yetrü ajun | ḫalini | / eŋip ḳalġu taŋlap kör uḳsa anı |
| KB 6445 | bu yaŋlıġ turur dünya | hali | ḳamuġ / uluş birle körgil açılġay ḳapuġ |
Aynı gövdeden maddeler
“hal” ile başlayan öteki madde başları (türevler ve birleşikler; biçimsel benzerlik, köken ilişkisi kesin değildir).