T sözlüğü · madde
er- fiil
Tanım
- Olmak, var olmak; bulunmak: “ne ersedin ermez seniŋ birlikiŋ” senin birliğin hiçbir şeyden değildir; “öz yaş kentü ürlüksüz meŋüsüz erür” ömür kendiliğinden kalıcı değil, ölümsüz değildir; “ilki tıltaġ sögüt önmiş erür” ilk sebep ağacı bitmiştir. Tanıklar: MaitUKB
- Ek-fiil (idi, imiş, ise, iken): “eger müʾmin erse sizler” eğer mümin iseniz; “olar kafirler erdiler” onlar kâfirdiler; “ḳayda ol ortaḳlarım anlar kim ortaḳ ḳatar erdiŋizler” ortak koşmakta olduğunuz ortaklarım nerede; “türk bodun tabġaçḳa körür erti” Türk halkı Çin’e bağlıydı; “erken” iken. Tanıklar: TKuT2
- Olumsuz “ermez” değil(dir): “bu erdem bile … ermez” bu değildir; “ol ermez” o değildir. Tanıklar: AbhShoRKuTKB2
- (Budist çevirilerde) “… erser” konu belirten kalıp: “monuŋ azutmaqlıġ yörügi erser” bunun azaltıcı anlamı ise (şudur); “öŋ ḳayu erser” renk ise hangisidir. Tanıklar: ShoR2
Bu maddenin anlamları farklı dönemlerde tanıklanıyor. Anlam kayması listesi →
Metinlerde en sık fiil; erür, erser, erse, ermez, erdi, erti, ermiş vb. biçimlerle. KuT’taki erdiŋizler ayrı madde olarak kalmıştı; burada toplandı.
Derlemdeki bağlamlara bakılarak yazılmış özgün tanım (yazar: Claude (yapay zekâ)); güven: yüksek. Editör denetimi bekliyor.
Madde başı ve biçimler
Madde başı (sözcük başı): er- — yalın hâliyle geçmiyor (fiil gövdesi)
Yazım değişkeleri (edisyonlara göre; ses değerleri farklı olabilir):
- erür 1.122 (Abh, KuT, Mait, ShoR) · ėrür 12 (KuT, KİP, KP)
- erser 909 (Abh, U, ShoR, Mait) · ėrser 6 (KİP, KP)
- erse 639 (KB, KuT, AH, DLT) · ėrse 1 (KuT)
- ermez 484 (Abh, KuT, KB, ShoR) · ėrmez 2 (KİP, KP)
- erdi 362 (KB, Mait, KuT, EÇS) · ėrdi 3 (KuT)
- erti 258 (Abh, BK, Mait, T) · ėrti 4 (KP)
- ermiş 127 (KT, BK, T, KB) · ėrmiş 4 (IB, KP)
- erdiler 106 (KuT, Mait, EÇS, Sek) · ėrdiler 2 (KuT)
- erken 59 (KB, Mait, EÇS, Abh) · ėrken 1 (KP)
- erdim 32 (KB, KuT, Mait, DLT) · ėrdim 1 (KP)
- ertimiz 8 (T, O, BK) · ėrtimiz 1 (KP)
- ertükin 6 (Abh) · ėrtükin 1 (AO)
- ermes 5 (KuT) · ėrmes 1 (KuT)
- erdeçi 3 (Mait) · ėrdeçi 3 (Abh)
Çekimli biçimler (121):
erür 1.122
erser 909
erse 639
ermez 484
erdi 362
erti 258
ermiş 127
erdiler 106
erken 59
erip 59
erdimiz 34
erdim 32
erserler 31
erdiŋiz 28
erürler 28
erdiŋ 24
ertim 24
erdüki 21
erdükin 20
erdiŋizler 20
ermeser 18
ertüki 16
erü 16
ertiler 14
ertii 12
ėrür 12
erürbiz 11
ermedi 9
ermezin 8
ermezmiz 8
ertimiz 8
erkenki 7
ermek 7
erir 7
ermezi 7
ertükin 6
erkli 6
ermezler 6
ėrser 6
ermes 5
erseler 5
erürmiz 5
ėrti 4
ermemiş 4
erteçi 4
ėrmiş 4
erdeçi 3
ertiġız 3
ermeki 3
ermegü 3
ėrdeçi 3
ėrdi 3
ertükḍeg 3
armiş 3
erze 3
ėrdiler 2
arti 2
erselerig 2
ermediler 2
ergey 2
erürin 2
ertin 2
erseŋ 2
erürmü 2
erürsiz 2
ertuḳ 2
ertü 2
ertükde 2
erginçe 2
ėrmez 2
erelim 2
ertig 2
ereyin 2
ėrmes 1
ermetin 1
arser 1
erkenin 1
ertimüz 1
ermezimiz 1
erdükig 1
ertiŋ 1
ermezindin 1
ertuḳta 1
ermezke 1
erdimi 1
ergeyler 1
ermezsiz 1
ertükte 1
erdükteg 1
ertülḍek 1
erur 1
ermişe 1
erzün 1
arsar 1
ermış 1
ermedimiz 1
ersedin 1
ermediŋ 1
ergüler 1
erürmen 1
ersem 1
ersemiz 1
erseni 1
erürçe 1
ärs 1
ergülük 1
ėrdeçisi 1
ergüsi 1
ersersizler 1
ėrdim 1
ėrken 1
erdüküm 1
erseŋiz 1
erdüküŋ 1
ėrse 1
ermese 1
eriŋler 1
ėrtimiz 1
ėrtükin 1
ermesler 1
… ve 1 biçim daha
Bağlamlar
Bütün geçişler (66) →T Tunyukuk Yazıtı
66 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T | … ġ(a)ç ėl(i)ŋe : ḳııl(ı)nt(ı)m : türk bo- / d(u)n : t(a)bġ(a)çḳa : köör(ü)r | (e)rti | |
| T 3 | (ė)ki ül(ü)gi: (a)tl(ı)ġ | (e)rti | : bir ül(ü)gi: y(a)d(a)ġ (e)rti: y(ė)ti yüz : kişig : / ud(u)z(u)ġma : ul(u … |
| T 3 | … i: y(a)d(a)ġ (e)rti: y(ė)ti yüz : kişig : / ud(u)z(u)ġma : ul(u)ġı : ş(a)d | (e)rti | : (a)yġ(ı)l tidi : (a)y(ı)ġm(a)si b(e)n / (e)rt(i)m: b(i)lge tunyuḳuḳ : ḳ( … |
| T 3 | … z(u)ġma : ul(u)ġı : ş(a)d (e)rti : (a)yġ(ı)l tidi : (a)y(ı)ġm(a)si b(e)n / | (e)rt(i)m | : b(i)lge tunyuḳuḳ : ḳ(a)ġ(a)n mu ḳıış(a)yin t(ė)d(i)m : s(a)- / ḳ(ı)nt(ı)m … |
| T 7 | … rya oġ(u)z(u)ġ : ük(ü)ş ök öl(ü)rti: b(i)lg(e)si : ç(a)b(ı)şi / : b(e)n ök | (e)rt(i)m | : çoġ(a)y ḳuzin : ḳ(a)ra ḳum(u)ġ : ol(u)rur: (e)rt(i)- / m(i)z |
| T 7 | k(ė)y(ı)ḳ yiyü : t(a)b(ı)şġ(a)n y(ė)yü: ol(u)rur | (e)rt(i)m(i)z | : bod(u)n / boġ(u)zi : toḳ (e)rti : y(a)ġ(ı)m(ı)z : t(e)gre : oçuḳ t(e)g (e … |
| T 7 | … : t(a)b(ı)şġ(a)n y(ė)yü: ol(u)rur (e)rt(i)m(i)z: bod(u)n / boġ(u)zi : toḳ | (e)rti | : y(a)ġ(ı)m(ı)z : t(e)gre : oçuḳ t(e)g (e)rti : biz : aş / <t>(e)g : (e)rt … |
| T 7 | … e)rti : y(a)ġ(ı)m(ı)z : t(e)gre : oçuḳ t(e)g (e)rti : biz : aş / <t>(e)g : | (e)rt(i)m(i)z | : (a)nça ol(u)r(u)r (e)rkli: oġ(u)zd(u)nt(a)n : kü- / r(a)ġ k(e)lti |
| T 11 | … ıdm(i)ş : s(a)b (a)nça ıdm(i)ş : (a)zḳ(ı)nya : türk [bod(u)n ?] / yorıyur | (e)rm(i)ş | : ḳ(a)ġ(a)ni: (a)lp (e)rm(i)ş : (a)yġuçısi: bilge (e)rm(i)ş / : ol (ė)ki k … |
| T 11 | … ş : (a)zḳ(ı)nya : türk [bod(u)n ?] / yorıyur (e)rm(i)ş : ḳ(a)ġ(a)ni: (a)lp | (e)rm(i)ş | : (a)yġuçısi: bilge (e)rm(i)ş / : ol (ė)ki kişi : b(a)r (e)rs(e)r : sini t … |
| T 11 | … i: (a)lp (e)rm(i)ş : (a)yġuçısi: bilge (e)rm(i)ş / : ol (ė)ki kişi : b(a)r | (e)rs(e)r | : sini t(a)bġ(a)ç(ı)ġ : ölürt(e)çi : tir m(e)n : / öŋre ḳııt(a)ny(ı)ġ : öl … |
| T 14 | … i t(a)ş(ı)n : tutm(i)ş t(e)g biz : yuyḳa (e)rkli: to- / p(u)lġ(a)lı uç(u)z | (e)rm(i)ş | : y(i)nçge (a)rkl(i)g : üzġ(a)li: uç(u)z : yuyḳa : / ḳ(a)l(ı)n bols(a)r : … |
| T 14 | … g : üzġ(a)li: uç(u)z : yuyḳa : / ḳ(a)l(ı)n bols(a)r : top(u)lġuluḳ : (a)lp | (e)rm(i)ş | : y(i)nçge / yoġ(u)n bols(a)r : üzg(ü)lük (a)lp (e)rm(i)ş : |
| T 15 | [süsi: (a)ltı biŋ] | (e)rm(i)ş | : biz : (ė)ki bıŋ: (e)rt(i)m(i)z : süŋ(ü)şd(ü)m(ü)z / : t(e)ŋri y(a)rl(ı)ḳ … |
| T 15 | (ė)ki bıŋ | (e)rt(i)m(i)z | [: (ė)ki] süm[(ü)z b]oltı: türk bod(u)n : ḳı[l(ı)n- / g](a)lı: türk ḳ(a)ġ( … |
| T 15 | … ol(u)rġ(a)lı: ş(a)ntuŋ b(a)lıḳ(k)a : t(a)loy üg(ü)z- / ke: t(e)gm(i)ş yoḳ | (e)rm(i)ş | : ḳ(a)ġ(a)n(ı)ma: öt(ü)n(ü)p : sü (ė)l(e)td(i)m |
| T 15 | … u : yurtda : y(a)tu ḳ(a)lur (e)rti: t(a)bġ(a)ç ḳ(a)ġ(a)n : / y(a)ġ(ı)m(ı)z | (e)rti | : on oḳ ḳ(a)ġ(a)ni: y(a)ġ(ı)m(ı)z (e)rti: |
| T 15 | (a)ŋ(a)ru / sül(a)m(e)s(e)r : ḳ(a)ç n(e)ŋ | (e)rs(e)r | : ol b(i)zni / / / / / / [ḳ(a)ġ(a)ni (a)lp (e)rm(i)ş : (a)yġuçısi bilg … |
| T 15 | … e)r : ḳ(a)ç n(e)ŋ (e)rs(e)r: ol b(i)zni / / / / / / [ḳ(a)ġ(a)ni (a)lp | (e)rm(i)ş | : (a)yġuçısi bilge (e)rm(i)ş : ḳ(a)ç(a)n n(e)ŋ / (e)rs(e)r : öl(ü)rt(e)çi … |
| T 15 | … (a)ġ(a)ni (a)lp (e)rm(i)ş : (a)yġuçısi bilge (e)rm(i)ş : ḳ(a)ç(a)n n(e)ŋ / | (e)rs(e)r | : öl(ü)rt(e)çi köök : üç(a)ġün : ḳ(a)b(ı)ş(ı)p : sül(e)l(i)m : (ė)di / yoḳ … |
| T 15 | … m(i)ş : ol s(a)bın : (ė)ş(i)d(i)p : tün y(ė)me : ud(ı)sıḳ(ı)m / k(e)lm(e)z | (e)rti | : < kün y(e)ma : > ol(u)rs(ı)ḳ(ı)m : k(e)lm(e)z (e)rti : / (a)nta s(a)ḳ(ı) … |
| T 15 | … ıḳ(ı)m / k(e)lm(e)z (e)rti : < kün y(e)ma : > ol(u)rs(ı)ḳ(ı)m : k(e)lm(e)z | (e)rti | : / (a)nta s(a)ḳ(ı)nt(ı)m a: / [ilk ḳıırḳ(ı)zk]a : sü[l(e)s](e)r [y(ė)g (e … |
| T 15 | köögm(e)n : / yolı: bir | (e)rm(i)ş | : tum(i)ş t(ė)y(i)n : (ė)ş(i)d(i)p : bu yol(u)n : yorıs(a)r : / y(a)r(a)m( … |
| T 15 | (ė)ş(id)t(i)m : (a)z yir : y[olı?] : (a)nı b[irl(e)? ... | (e)r]m(i)ş | : bir (a)t / oruuḳı: (e)rm(i)ş : (a)nın b(a)rm(i)ş : (a)ŋ(a)r (a)yt(ı)p : … |
| T 26 | … )rd(ı)m(ı)z : (a)s(ı)nġ(a)lı / : tüşürt(ü)m(ü)z : (a)t(ı)ġ : ıḳa : b(a)yur | (e)rt(i)m(i)z | : küün y(ė)me : tün / y(e)ma : y(e)lü : b(a)rd(ı)m(ı)z : ḳıırḳ(ı)z(ı)ġ : u … |
| T 26 | … or(ı)m(a)- / s(a)r : bizni: ḳ(a)ġ(a)ni (a)lp (a)rm(i)ş : (a)yġuçısi: bilge | (e)rm(i)ş | : ḳ(a)ç / n(e)ŋ (e)rs(e)r / bizni : öl(ü)rt(e)çıḳ ök : t(ė)m(i)ş : |
| T 26 | … : ḳ(a)ġ(a)ni (a)lp (a)rm(i)ş : (a)yġuçısi: bilge (e)rm(i)ş : ḳ(a)ç / n(e)ŋ | (e)rs(e)r | / bizni : öl(ü)rt(e)çıḳ ök : t(ė)m(i)ş : |
| T 31 | ḳ(a)tun: yoḳ bolm(i)ş | (e)rti | : (a)nı yogl(a)t(a)yin t(ė)di: sü b(a)r(ı)ŋ : t(ė)- / di : (a)ltun yışda : … |
| T 32 | … a ne (a)- / y(a)yin : tidi: k(e)lir (e)rs(e)r : köörü k(e)lür : k(e)lm(e)z | (e)rs(e)r | : tıl(ı)ġ / s(a)b(ı)ġ : (a)lı olur : tidi: (a)ltun yışda: ol(u)rt(u)m(u)z |
| T 32 | biz(i)nte : (ė)ki uçı: sıŋ(a)rça : / (a)rtuḳ; | (a)rti | : t(e)ŋri y(a)rl(ı)ḳ(a)duḳ üç(ü)n : üküş t(ė)y(i)n / ḳoorkm(a)d(ı)m(ı)z : s … |
| T 45 | … ü)z(ü)g : / k(e)ça : tinsi oglı: (a)yt(ı)ġma : b(e)nl(ı)ġ (e)k t(a)ġ(ı)ġ : | (e)rtü | / / / t(e)m(i)r ḳ(a)p(ı)ġḳa: t(e)gi: irt(i)m(i)z : (a)nta y(a)nturt(u)m( … |
| T 51 | oġ(u)zḳa : b(ė)ş süŋ(ü)şdi: (a)nta (a)yġuçı[si?]: / y(ė)me: b(e)n : ök | (e)rt(i)m | : y(a)ġıçı[si] y(ė)me : b(e)n oḳ (e)r[t](i)m : ėlt(ė)r(i)ş ḳ(a)ġ(a)nḳa : t … |
| T 51 | … ġuçı[si?]: / y(ė)me: b(e)n : ök (e)rt(i)m : y(a)ġıçı[si] y(ė)me : b(e)n oḳ | (e)r[t](i)m | : ėlt(ė)r(i)ş ḳ(a)ġ(a)nḳa : türük b(ö)gü ḳ(a)ġ(a)nḳa: türük bilge k[(a)ġ(a … |
| T 51 | … a)rḳuy ḳ(a)rġug : olġ(u)rtd(u)m oḳ : y(a)n(ı)ġma : y(a)ġıġ : k(e)lür[ü]r / | (e)rt(i)m | : ḳ(a)ġ(a)n(ı)m(i)n sü (ė)l(e)td(i)m(i)z : |
| T 51 | … (ü)m : ḳ(a)zġ(a)nm(a)s(a)r : ėl y(ė)me : bod(u)n y(ė)me : yoḳ / (e)rt(e)çi | (e)rti | : |
| T 51 | n(e)ŋ y(ė)rd(e)ki: ḳ(a)ġ(a)nl(ı)ġ bod(u)nḳa / bünt(e)gi: b(a)r | (a)rs(e)r | : ne buŋi b(a)r (e)rt(e)çi (e)rm(i)ş : |
| T 51 | … a)nl(ı)ġ bod(u)nḳa / bünt(e)gi: b(a)r (a)rs(e)r : ne buŋi b(a)r (e)rt(e)çi | (e)rm(i)ş | : |
| T 59 | … bilge tunyuḳuḳ / ėlt(ė)r(i)ş ḳ(a)ġ(a)n : ḳ(a)zġ(a)nm(a)s(a)r : yoḳ (e)rti | (e)rs(e)r | : b(e)n ö- / z(ü)m bilge tunyuḳuḳ : ḳ(a)zġ(a)nm(a)s(a)r : b(e)n yoḳ (e)rt( … |
| T 59 | … rs(e)r : b(e)n ö- / z(ü)m bilge tunyuḳuḳ : ḳ(a)zġ(a)nm(a)s(a)r : b(e)n yoḳ | (e)rt(i)m | (e)rs(e)r / ḳ(a)pġ(a)n ḳ(a)ġ(a)n : türük sir bod(u)n : y(ė)rinte bod y(ė)m … |
| T 59 | … ir bod(u)n : y(ė)rinte bod y(ė)me : bod(u)n / y(ė)me: kişi y(ė)me: idi yoḳ | (e)rt(e)çi | (e)rti |