Derlem sözlüğü · madde
açıl- fiil
Tanım
- (Kapı, kapak) açılmak: “asurilar orduları ḳapıġı özin ök açılur” asuraların saray kapısı kendiliğinden açılır; “ḳamuġ eḍgülükke açılsu ḳapuġ” her iyiliğe kapı açılsın. Tanıklar: ShoRKB
- (Göz, gönül, bilgelik) açılmak; anlayışa kavuşmak, ferahlamak: “nomuġ közleri alḳu arıtı açıldı” öğretiye gözleri büsbütün açıldı; “yete baḳsa köŋlüŋ açılġa közüŋ”. Tanıklar: SekKB
- (Çiçek) açmak: “uz açılmış çeçeklig sal sögütler” güzel açmış çiçekli sal ağaçları; “lenḫua çeçek özin ök açılıp yarılıp” nilüfer kendiliğinden açılıp. Tanıklar: AbhU
- Yarılmak, ayrılmak: “ḳamaġ taġlar açılıp” bütün dağlar yarılıp. Tanıklar: ShoR
- Açığa çıkmak, ortaya konmak: “begi sırrı açlur” beyinin sırrı açığa çıkar. Tanıklar: KB
Derlemdeki bağlamlara bakılarak yazılmış özgün tanım (yazar: Claude (yapay zekâ)); güven: yüksek. Editör denetimi bekliyor.
Madde başı ve biçimler
Madde başı (sözcük başı): açıl- — yalın hâliyle 1 kez
Çekimli biçimler (20):
Bağlamlar
Bütün geçişler (80) →KB Kutadgu Bilig
44 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KB 358 | bu tört neŋ üze sözledim men sözüg / oḳısa | açılġay | yitig ḳıl közüg |
| KB 927 | muŋar meŋzetü aydı şa’ir bu söz / oḳısa | açılġay | yiti ḳıl bu köz |
| KB 2096 | bor içme aya borçı boġzi ḳulı / bor içse | açıldı | çıġaylıḳ yolı |
| KB 3919 | bayat tapġı barça kerek örtügün / | açılmasa | ḫalḳḳa bu örtüg bu kün |
| KB 5399 | men emdi bilindim | açıldı | közüm / mini otḳa atmış meniŋ bu özüm |
ShoR St. Petersburg'taki Uygurca metinler (Shogaito)
12 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Sho.Rosia 3.3.1.R /4 | on yéti kün ursar asurilar orduları qapıġı özin ök | açılur | : |
| Sho.Rosia 3.3.1.V/2–3 | üç yégirmi [yéti kü]n ursar : luu ḫanlarınıŋ orduları qarşıları kentün | açılıp | erdini yinçü çeç qaş üner blgürer : |
| Sho.Rosia 6.3.2 /29–31 | … tözün maitri bodistv-nıŋ teŋridem ıdoq iç luu -sı-nıŋ içine lénhu-a çeçek | açıltuq-ta | yaqın barıp körelim |
| Sho.Rosia 8.3 /126 | ol üdte kentü 心 -leri | açlıp | yarup ertükḍeg kértü töz birle birikip. |
| Sho.Rosia 8.3 /175 | ol oḳ kşan-ta {艹+廾} -lar-nıŋ 心 -leri | açılıp | yarup 七地 -ḳa tegip :: |
Abh Abhidharma (Shogaito)
8 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Abh.Sho. 505–507 | ikinti | açılmış | yarılmış tėp yörüg’ol. |
| Abh.Sho. 517 | burḫan tėp開敷義 者 | açıl<-mış> | yarıl<-mış> tėp yörüg’ol tėptėmşl-i erser. |
| Abh.Sho. 518–522 | … tuduġ-suz bilge biligi açılmış yarılmış erür ḳaltı lenḫu-a çeçek öz-in ök | açılıp | yarılıp bolmamış -ı teg kişi-ler-te açdaçı yardaçı tŋri burḫan-nıŋ yme and … |
| Abh.Sho. 518–522 | … te açdaçı yardaçı tŋri burḫan-nıŋ yme andaġ oḳ tükel bilge biligi öz-in ök | açılıp | yarılıp adın-tın turunmış ermez üçün anın adı bolmış ol burḫan tėp. |
| Abh.Sho. 3975 | inçe ḳaltı lėnḫu-a çeçek-niŋ | açılu | tükedmiş-i-niŋ. |
KuT Kur’an Tercümesi Rylands Nüshası
5 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Ku. T. 30/88b1 | … r ol kim küçeldi yana anıŋ köŋli amrulmış kirtgünmek birle yoḳ kim kim kim | açılsa | tanmaḳlıḳ birle köküz anlarnıŋ üze ol öwke taŋrıdın anlarḳa ol uluġḳın |
| Ku. T. 33/44a1 | … ḳılmaz şefaʿat anıŋ üskinde meger ol kişike destur bėrdi aŋar ançaḳa tegi | açılsa | köŋüllerindin ayġaylar: nė aydı ol kim aydı: iḍiŋiz aydılar rastnı ol yüks … |
| Ku. T. 34/66a3 | 50 Turġu bustanlar | açılmış | olarḳa ḳapuġlar |
| Ku. T. 35/18a3 | … anlar kim tandılar anlar tamuġḳa ögür ögür ançaḳa tegi ḳaçan kelseler aŋar | açlur | anıŋ ḳapuġları ayġay olarḳa saḳlaġuçılar: kelmedi mü sizke yalavaçlar sizd … |
| Ku. T. 35/20a2 | … m ḳorḳtılar iḍilerindin uştmahḳa ögür ögür ançaḳa tegi ḳaçan kelseler aŋar | açlur | anıŋ ḳapuġları ayġay olarḳa anıŋ erkligi malik: durud siziŋ üze ḫoş turuŋl … |
Sek Sekiz Yükmek
4 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Jut.Sek.T-1.223 (IIc) | nomuġ közleri alḳu arıtı | açıldı | ögirdi sevintiler alḳuġun tüzgerinçsiz |
| Jut.Sek.T-1.259 (Ia) | tip tirmek tip | açılmaḳ | tip kitermek tip tutmaḳ tip alp tip sımaḳ tip |
| Jut.Sek.T-1.303 (Ib) | ertiŋü süzülti- -ler köŋülleri biligleri | açıltı | ters tetrü törüsin |
| Jut.Sek.T-1.433 (Ia) | kişi ermezli alḳu nom közleri arıdı | açıltı | köni ------ bodistvlar yorıġıŋa |
U Uigurica I-IV
2 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| U II, T. III M. 225-3-1–4 | adı kötrülmis ançulayu kelmis ayaġ-ḳa tekimlig köni tözüni tuimıs uz | açılmıs | çeçek-lig sal sögüt--ler ėligi ḫan-ı burḫan ḫutıŋa .. yükünür--mn |
| U II, T. III M. 225-4.-3 | adı kötrül--mis ançulayu kelmis ayaġ-ḳa tekimlig köni tözüni tuimıs | açılmıs | utpal linḳu-T. III M. 225. -a köz-lüg yıt uçruġ-lar ėligi burḫan ḳutıŋa … |
TT TT I-X
2 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T II Y 36. 12.-1–2 | … ridem ḳut buyan utmaḳ yigedmek kntün ornantı . ödüŋde . kün tŋri ḳaitsı-sı | açıltı | . |
| T II Y 36.8.-141–143 | … küntün buluŋda ögrünç-lüg yėl yiltirdi . kidin taġtın buluŋda tŋri ḳapıġı | açıltı | . |
Mait Maitrisimit Nom Bitig (Hami)
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Mai.Tek.055.25–31 | … kızıl yürüŋ yipün öŋlüg esri kusrı suvdaḳı kurġaḳ--d(aḳ)ı çeçekler yarılıp | açılıp | tö(k-) -(ülür) adruḳ adruḳ eŋer teger çintan tamalaptr abiruş krbirde ulat … |
DLT DLT’deki Türkçe parçalar
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| DLT II, 122 | Yaġmur yaġıp saçıldı / Türlüg çeçek suçuldı / Yinçü ḳapı | açıldı | / Çından yıpar yuġruşur |
AO Tanımlanmamış ögdi parçası (AO)
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| AO-20–22 | açılmış | linḫu-a tuduġ-luġ amita-aba burḳan-ıġ a //// tö[p]ü-te ildinür |