er- fiil

Tanım

1. Olmak, var olmak; bulunmak: “ne ersedin ermez seniŋ birlikiŋ” senin birliğin hiçbir şeyden değildir; “öz yaş kentü ürlüksüz meŋüsüz erür” ömür kendiliğinden kalıcı değil, ölümsüz değildir; “ilki tıltaġ sögüt önmiş erür” ilk sebep ağacı bitmiştir. Tanıklar: MaitUKB
2. Ek-fiil (idi, imiş, ise, iken): “eger müʾmin erse sizler” eğer mümin iseniz; “olar kafirler erdiler” onlar kâfirdiler; “ḳayda ol ortaḳlarım anlar kim ortaḳ ḳatar erdiŋizler” ortak koşmakta olduğunuz ortaklarım nerede; “türk bodun tabġaçḳa körür erti” Türk halkı Çin’e bağlıydı; “erken” iken. Tanıklar: TKuT2
3. Olumsuz “ermez” değil(dir): “bu erdem bile … ermez” bu değildir; “ol ermez” o değildir. Tanıklar: AbhShoRKuTKB2
4. (Budist çevirilerde) “… erser” konu belirten kalıp: “monuŋ azutmaqlıġ yörügi erser” bunun azaltıcı anlamı ise (şudur); “öŋ ḳayu erser” renk ise hangisidir. Tanıklar: ShoR2

Bu maddenin anlamları farklı dönemlerde tanıklanıyor. Anlam kayması listesi →

Metinlerde en sık fiil; erür, erser, erse, ermez, erdi, erti, ermiş vb. biçimlerle. KuT’taki erdiŋizler ayrı madde olarak kalmıştı; burada toplandı.

Derlemdeki bağlamlara bakılarak yazılmış özgün tanım (yazar: Claude (yapay zekâ)); güven: yüksek. Editör denetimi bekliyor.

Madde başı ve biçimler

Madde başı (sözcük başı): er- — yalın hâliyle geçmiyor (fiil gövdesi)

Yazım değişkeleri (edisyonlara göre; ses değerleri farklı olabilir):

• erür 1.122 (Abh, KuT, Mait, ShoR) · ėrür 12 (KuT, KİP, KP)
• erser 909 (Abh, U, ShoR, Mait) · ėrser 6 (KİP, KP)
• erse 639 (KB, KuT, AH, DLT) · ėrse 1 (KuT)
• ermez 484 (Abh, KuT, KB, ShoR) · ėrmez 2 (KİP, KP)
• erdi 362 (KB, Mait, KuT, EÇS) · ėrdi 3 (KuT)
• erti 258 (Abh, BK, Mait, T) · ėrti 4 (KP)
• ermiş 127 (KT, BK, T, KB) · ėrmiş 4 (IB, KP)
• erdiler 106 (KuT, Mait, EÇS, Sek) · ėrdiler 2 (KuT)
• erken 59 (KB, Mait, EÇS, Abh) · ėrken 1 (KP)
• erdim 32 (KB, KuT, Mait, DLT) · ėrdim 1 (KP)
• ertimiz 8 (T, O, BK) · ėrtimiz 1 (KP)
• ertükin 6 (Abh) · ėrtükin 1 (AO)
• ermes 5 (KuT) · ėrmes 1 (KuT)
• erdeçi 3 (Mait) · ėrdeçi 3 (Abh)

Çekimli biçimler (121):