U sözlüğü · madde
er- fiil
Tanım
- Olmak, var olmak; bulunmak: “ne ersedin ermez seniŋ birlikiŋ” senin birliğin hiçbir şeyden değildir; “öz yaş kentü ürlüksüz meŋüsüz erür” ömür kendiliğinden kalıcı değil, ölümsüz değildir; “ilki tıltaġ sögüt önmiş erür” ilk sebep ağacı bitmiştir. Tanıklar: MaitUKB
- Ek-fiil (idi, imiş, ise, iken): “eger müʾmin erse sizler” eğer mümin iseniz; “olar kafirler erdiler” onlar kâfirdiler; “ḳayda ol ortaḳlarım anlar kim ortaḳ ḳatar erdiŋizler” ortak koşmakta olduğunuz ortaklarım nerede; “türk bodun tabġaçḳa körür erti” Türk halkı Çin’e bağlıydı; “erken” iken. Tanıklar: TKuT2
- Olumsuz “ermez” değil(dir): “bu erdem bile … ermez” bu değildir; “ol ermez” o değildir. Tanıklar: AbhShoRKuTKB2
- (Budist çevirilerde) “… erser” konu belirten kalıp: “monuŋ azutmaqlıġ yörügi erser” bunun azaltıcı anlamı ise (şudur); “öŋ ḳayu erser” renk ise hangisidir. Tanıklar: ShoR2
Bu maddenin anlamları farklı dönemlerde tanıklanıyor. Anlam kayması listesi →
Metinlerde en sık fiil; erür, erser, erse, ermez, erdi, erti, ermiş vb. biçimlerle. KuT’taki erdiŋizler ayrı madde olarak kalmıştı; burada toplandı.
Derlemdeki bağlamlara bakılarak yazılmış özgün tanım (yazar: Claude (yapay zekâ)); güven: yüksek. Editör denetimi bekliyor.
Madde başı ve biçimler
Madde başı (sözcük başı): er- — yalın hâliyle geçmiyor (fiil gövdesi)
Yazım değişkeleri (edisyonlara göre; ses değerleri farklı olabilir):
- erür 1.122 (Abh, KuT, Mait, ShoR) · ėrür 12 (KuT, KİP, KP)
- erser 909 (Abh, U, ShoR, Mait) · ėrser 6 (KİP, KP)
- erse 639 (KB, KuT, AH, DLT) · ėrse 1 (KuT)
- ermez 484 (Abh, KuT, KB, ShoR) · ėrmez 2 (KİP, KP)
- erdi 362 (KB, Mait, KuT, EÇS) · ėrdi 3 (KuT)
- erti 258 (Abh, BK, Mait, T) · ėrti 4 (KP)
- ermiş 127 (KT, BK, T, KB) · ėrmiş 4 (IB, KP)
- erdiler 106 (KuT, Mait, EÇS, Sek) · ėrdiler 2 (KuT)
- erken 59 (KB, Mait, EÇS, Abh) · ėrken 1 (KP)
- erdim 32 (KB, KuT, Mait, DLT) · ėrdim 1 (KP)
- ertimiz 8 (T, O, BK) · ėrtimiz 1 (KP)
- ertükin 6 (Abh) · ėrtükin 1 (AO)
- ermes 5 (KuT) · ėrmes 1 (KuT)
- erdeçi 3 (Mait) · ėrdeçi 3 (Abh)
Çekimli biçimler (121):
erür 1.122
erser 909
erse 639
ermez 484
erdi 362
erti 258
ermiş 127
erdiler 106
erken 59
erip 59
erdimiz 34
erdim 32
erserler 31
erdiŋiz 28
erürler 28
erdiŋ 24
ertim 24
erdüki 21
erdükin 20
erdiŋizler 20
ermeser 18
ertüki 16
erü 16
ertiler 14
ertii 12
ėrür 12
erürbiz 11
ermedi 9
ermezin 8
ermezmiz 8
ertimiz 8
erkenki 7
ermek 7
erir 7
ermezi 7
ertükin 6
erkli 6
ermezler 6
ėrser 6
ermes 5
erseler 5
erürmiz 5
ėrti 4
ermemiş 4
erteçi 4
ėrmiş 4
erdeçi 3
ertiġız 3
ermeki 3
ermegü 3
ėrdeçi 3
ėrdi 3
ertükḍeg 3
armiş 3
erze 3
ėrdiler 2
arti 2
erselerig 2
ermediler 2
ergey 2
erürin 2
ertin 2
erseŋ 2
erürmü 2
erürsiz 2
ertuḳ 2
ertü 2
ertükde 2
erginçe 2
ėrmez 2
erelim 2
ertig 2
ereyin 2
ėrmes 1
ermetin 1
arser 1
erkenin 1
ertimüz 1
ermezimiz 1
erdükig 1
ertiŋ 1
ermezindin 1
ertuḳta 1
ermezke 1
erdimi 1
ergeyler 1
ermezsiz 1
ertükte 1
erdükteg 1
ertülḍek 1
erur 1
ermişe 1
erzün 1
arsar 1
ermış 1
ermedimiz 1
ersedin 1
ermediŋ 1
ergüler 1
erürmen 1
ersem 1
ersemiz 1
erseni 1
erürçe 1
ärs 1
ergülük 1
ėrdeçisi 1
ergüsi 1
ersersizler 1
ėrdim 1
ėrken 1
erdüküm 1
erseŋiz 1
erdüküŋ 1
ėrse 1
ermese 1
eriŋler 1
ėrtimiz 1
ėrtükin 1
ermesler 1
… ve 1 biçim daha
Bağlamlar
Bütün geçişler (153) →U Uigurica I-IV
153 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| U II, T II Y.21-16–18 | … ip] titrü saġınıp utġuraġ tuidum bürtmek-te ötkürü ilki tıltaġ sögüt önmiş | erür | |
| U II, T II S.2b-20 | basutçısı kim | erür | |
| U II, T II Y 10-29–30 | birök [şrvkler] körkin ḳurtulġu tınlġlar | erser | ḳuanşı ım pusar ol tınlıġlarḳa şrvkler körkün körtkürü nomlayu ḳutġarur |
| U II, T. II Y.18 - T. II Y.10- 3–5 | birök kiçig kiçig ėligler körkin ḳurtulġu tınlġlar | erser | ḫuanşı ım pusar ol tınlġlar-ḳa kiçig kiçig ėligler körkün körtkürü nomlayu … |
| U II, T. II Y.18 - T. II Y.10- 13 | birök bramnlar körkün ḳurtulġu tınlġlar | erser | ḫuanşı ım . . pusar . . ol tınlġ-lar-ḳa bramnlar körkin körtkürü nomlayur … |
| U II, T. II Y. 52,1- III 21-12 | tev . . [kür] . . . yvlaḳ saḳınç köŋülinte yaşuru kit- . . . . . . turur | erdi | |
| U II, T. II Y. 52,2 - 25 | inçe ḳltı temirlig taġ-dın . . . ört yalın öner | erser | . . antaġ asuġluġ kilimbi yekler Überschrift: toḳuzunç ülüş yėti altmış … |
| U II, T. III M. 207 a.-5–7 | supiratisdit tŋri urı-sı-nıŋ yėtinç künte ölgülüg öd-i | erür | |
| U II, T. III M. 207 a II.-59 | … tekimlig köni tözüni tuimıs buḫan-tın öŋi umuġ ınaġ boltaçı kim erser yoġ | erür | tėp .. ėligi-y-a usnis-a viçai atlġ ançulayu kelmis-niŋ töpü-te abisik ḫıl … |
| U II, T. III M. 207.-30–37 | anta uluġ tüz oġus | erser | .. inçe ḫltı .. uluġ sal sögüt-ke oḳsatı braman oḳus-ınta erser azu uluġ s … |
| U II, T. III M. 207.-43–44 | teŋri--ler ėligi-y-a anın bu darnı erser uluġ küçlüg küsünlüg | erür | |
| U II, T. III M. 207.-52–62 | … ertiŋü kkir-siz tapçasız ertiŋü arıġ süzük ertiŋü amrançıġ ertiŋü seviglig | erür | |
| U II, T. III M. 207.-78–80 | azu ėdiz .. taġ-ta | erser | .. azu ėdiz ev-te erser .. azu stup-nuŋ içinte orġuluġ ol… |
| U II, T. III M. 207.-81–93 | … erser .. azu olar-tın adın töz--ün-ler oġlı erser yme .. tözün--ler ḫız-ı | erser | yme .. kim-ler birök tuġ uç-ınta or-mıs-ıġ anı körser .. azu aŋa yaḳın tur … |
| U II, T. III M. 185.-27–36 | ḫısḳa öz-lüg yas-lıġ tınlġ-lar-nıŋ üçün .. tözün-ler oġlı | erser | yme .. tözün-ler ḫızı inçip ai-nıŋ bės ygrmi-sinte arıġ yunup arıtınıp .. … |
| U II, T. III M. 207.-35–48 | … öz--lep .. ol tınlġ-lar-nıŋ küidüŋ et’özi üze saçsar .. olar inçip tamu-ta | erser | azu yılġı azun--ınta erser .. azu erklig ḫan--nıŋ yėrtinçü-sinte erser .. … |
| U II, T. III M. 207.-35–48 | … r .. azu prit ajun-ınta erser .. azu olartın adın ḫayu azun-lar--ta toġmıs | erser | yme .. olar inçip bu darnı-nıŋ küçi küsüni üze ol yavız yol-lar-tın osmaġ- … |
| U II, T. III M. 225-6.-4 | alḳu ḳor ayıġ tüdüs keris ḳarismaḳ-ıġ amırtḳurdaçı | erür | .. |
| U II, T. III, M. 225.- 45.-5 | … ..ḳulḳḳ aġrıġ igig .. yürek aġrımaġıġ marım aġrıġ T. III M. 225. ara-lıġ | erser | yme .. arvıs . . . . . bayur-mn |
| U II, T. III, M. 225.- 40.-1 | … tutḳai-lar .. olar-ḫa yme amraḳuluḳ bolḳai köŋül yėtkülüg yme .. neŋ ḳaçan | erser | yek aj--un-ınta .. neŋ raksaz ajun-ınta neŋ buti ajun-ınta .. neŋ prit aju … |
| T. III M. 225-2 | … azındım erser .. tilin azuk ylġan sav sözledim erser .. çasut yoŋaġ ḳıltım | erser | .. evrik sarsıġ sav sözle--dim erser .. aşġunçuladım erser .. köŋülin adın … |
| T. III M. 225-2 | … n kşi-niŋ edgüsiŋe küni saḳınç turġurdum erser .. öpke üz boz köŋül tutdum | erser | .. trs körüm öritdim erser .. bu on krmaptlarıġ sıp bozup on ayıġ ḳılınçıġ … |
| U II, T. II, Y., 48-11–19 | … unta ne yme bu ajun-ta et’özin ḳılu yançtım erser .. tilin sözleyü yançtım | erser | .. köŋülin saḳınu yançtım erser .. az öpke biligsiz bilig küni kövenç körü … |
| U II, T. II, Y., 48-11–19 | … ḳaŋḳa baḫsılarḳa yazdım yaŋıldım özüm-te uluġ-ḳa utruntum tudatim üznedim | erser | .. et’özüm--te kiçig-lerig uçuz yinik tutdum erser . . ayaġ-ḳa çiltekke te … |
| U II, T. II, Y., 48-21–38 | … .. vrḫar saŋram sanlıġ ed tvar-ıġ alıp ısletip yanḳısın yantutın birmedim | erser | .. azu satıġ yuluġ oġrınta taŋin trazukin çıġın tsunın siŋin ḳavın kürin k … |
| U II, T. II, Y., 48-21–38 | … kemişip ölürdüm erser .. adınaġu-nuŋ ėsig özin üzüp kntü özümin igdilentim | erser | .. azu yme suu suulep yarıḳ kedip yaġı sançıp yti ḳılınçın bıçıp y-a ḳurup … |
| U II, T. II, Y., 48-21–38 | … edgü köŋülüg tınlġ-larıġ küŋ ḳul ḳılıp uçuz yinik tutup emgedip irintürdüm | erser | .. azu ėlig törüg bulġadım erser .. ėl bulġaġıŋa ḳatılıp ı-duḳ ḳutluġ tınl … |
| U II, T. II, Y., 48-21–38 | … alıġ-tın balıḳ-ḳa ulus-tın ulus-ḳa ėltin ėlke tiŋçi paḫuaiçı bolup yorıtım | erser | .. bu munçulayu üküş türlüg inçsrtmek tsui irinçü ayıġ ḳılınç-lar ḳıltım ḳ … |
| U II, T. II, Y., 48-59–62 | … larıġ öp saḳınıp bu biziŋ et’özüg ertimlig ermiş ḳazġanmış ed tvar ḳaltaçı | ermiş | tėp bilip uḳup .. artamaḳsız bozulmaḳsız ed tavar buyan edgü ḳılınç-ta adı … |
| U II, T. II Y 42.-1–4 | … . . . . . . . . . . . . . erser bu toġuz t . . . . . . . . . . . . ḫıltım | erser | emt[i] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -in boş bolayın |
| U II, T. II Y 42.-5–17 | … ürgüç]i boltum erser toŋuz ölürgüçi boltum erser keyikçi aŋçı . . . boltum | erser | t . . . . . . ḳaçı ḳuşçı uçuġma tınlġlaraġ . . . [ölürgüç]i boltum erser ė … |
| U II, T. II Y 42.-5–17 | … ltum erser ançakarm yılan ölürgüçi boltum erser luu öntürgüçi yadçı boltum | erser | boġaġuçı boltum erser t . . . [ört put]luġ tınlġlaraġ ḳınaġuçı emgetgüçi b … |
| U II, T. II Y 42.-5–17 | … ançsız kö . . . . . [ŋülte] ėsig özlerinte adırtım . . . . . . dim ölürdüm | erser | emti anı barça bilinür-mn ökünür-mn yazuḳumta bilinür-mn |
| U II, T. II Y 42.-19–27 | … [ö]lürdim erser atnaġu tavarın .. oġurladım erser evnŋ yutuz-ıŋa yazındım | erser | tilin ezüg . . . . . . sav sözletim erser çaġurdum evrik sarsaġ sav sözled … |
| U II, T. II Y 42.-19–27 | … atnaġu-nuŋ edgüsiŋe köni saġınç turġurmatım erser evke üz boz köŋül tutdum | erser | trs körüm örtdüm erser bu on krmabut sıdım erser on türlüg aġ[ı]r ayıġ . . … |
| U II, T. II Y 42.-19–27 | … ut sıdım erser on türlüg aġ[ı]r ayıġ . . [ḳı]l . . ınç] tükel . . [ḳı]ltım | erser | anı barça alġunı nı ökünür-mn bilinür-mn yazuḳumta boş bolayın |
| U II, T. II Y 42.-29–36 | … ldım erser öz-de uluġlarġa utrundum et’öz-de kiçig-lerke uçuz yinik tutdum | erser | ayaġḳa çilteke tekimlg tınlıġlaraġ ayaġsız tot uçuz ḳıltım erser emti alġu … |
| U II, T. II Y 42.-38–57 | … çıġın tsunin sinŋin ḫavın kürin küriligin artım yutdum az bėrip üküş altım | erser | azu yėr suv baġ borluġ ı tarıḳ tarımaḳ .. oġurınta suvdaġı tınlıġ-laraġ ḳu … |
| U II, T. II Y 42.-38–57 | … zuḳ--suz tınlıġ-laraġ oġlın ḳızın bolulġatım (bulġatım) amraġġınta atırdım | erser | tözün yavaş edgü kişi-lerig küŋ ḫul ḫıltım uçuz yinik tuttum emgettim irin … |
| U II, T. II Y 42.-38–57 | … ıġ) yaŋıluḳ saġınç saġıntım erser ulusuġ balıḳıġ ėki yartam ḫılu turḳurtum | erser | balıġtın balıḳḳa ėltin ėlke tegürgüçi yorıtım erser bu munçulayu üküş türl … |