Sek sözlüğü · madde
er- fiil
Tanım
- Olmak, var olmak; bulunmak: “ne ersedin ermez seniŋ birlikiŋ” senin birliğin hiçbir şeyden değildir; “öz yaş kentü ürlüksüz meŋüsüz erür” ömür kendiliğinden kalıcı değil, ölümsüz değildir; “ilki tıltaġ sögüt önmiş erür” ilk sebep ağacı bitmiştir. Tanıklar: MaitUKB
- Ek-fiil (idi, imiş, ise, iken): “eger müʾmin erse sizler” eğer mümin iseniz; “olar kafirler erdiler” onlar kâfirdiler; “ḳayda ol ortaḳlarım anlar kim ortaḳ ḳatar erdiŋizler” ortak koşmakta olduğunuz ortaklarım nerede; “türk bodun tabġaçḳa körür erti” Türk halkı Çin’e bağlıydı; “erken” iken. Tanıklar: TKuT2
- Olumsuz “ermez” değil(dir): “bu erdem bile … ermez” bu değildir; “ol ermez” o değildir. Tanıklar: AbhShoRKuTKB2
- (Budist çevirilerde) “… erser” konu belirten kalıp: “monuŋ azutmaqlıġ yörügi erser” bunun azaltıcı anlamı ise (şudur); “öŋ ḳayu erser” renk ise hangisidir. Tanıklar: ShoR2
Bu maddenin anlamları farklı dönemlerde tanıklanıyor. Anlam kayması listesi →
Metinlerde en sık fiil; erür, erser, erse, ermez, erdi, erti, ermiş vb. biçimlerle. KuT’taki erdiŋizler ayrı madde olarak kalmıştı; burada toplandı.
Derlemdeki bağlamlara bakılarak yazılmış özgün tanım (yazar: Claude (yapay zekâ)); güven: yüksek. Editör denetimi bekliyor.
Madde başı ve biçimler
Madde başı (sözcük başı): er- — yalın hâliyle geçmiyor (fiil gövdesi)
Yazım değişkeleri (edisyonlara göre; ses değerleri farklı olabilir):
- erür 1.122 (Abh, KuT, Mait, ShoR) · ėrür 12 (KuT, KİP, KP)
- erser 909 (Abh, U, ShoR, Mait) · ėrser 6 (KİP, KP)
- erse 639 (KB, KuT, AH, DLT) · ėrse 1 (KuT)
- ermez 484 (Abh, KuT, KB, ShoR) · ėrmez 2 (KİP, KP)
- erdi 362 (KB, Mait, KuT, EÇS) · ėrdi 3 (KuT)
- erti 258 (Abh, BK, Mait, T) · ėrti 4 (KP)
- ermiş 127 (KT, BK, T, KB) · ėrmiş 4 (IB, KP)
- erdiler 106 (KuT, Mait, EÇS, Sek) · ėrdiler 2 (KuT)
- erken 59 (KB, Mait, EÇS, Abh) · ėrken 1 (KP)
- erdim 32 (KB, KuT, Mait, DLT) · ėrdim 1 (KP)
- ertimiz 8 (T, O, BK) · ėrtimiz 1 (KP)
- ertükin 6 (Abh) · ėrtükin 1 (AO)
- ermes 5 (KuT) · ėrmes 1 (KuT)
- erdeçi 3 (Mait) · ėrdeçi 3 (Abh)
Çekimli biçimler (121):
erür 1.122
erser 909
erse 639
ermez 484
erdi 362
erti 258
ermiş 127
erdiler 106
erken 59
erip 59
erdimiz 34
erdim 32
erserler 31
erdiŋiz 28
erürler 28
erdiŋ 24
ertim 24
erdüki 21
erdükin 20
erdiŋizler 20
ermeser 18
ertüki 16
erü 16
ertiler 14
ertii 12
ėrür 12
erürbiz 11
ermedi 9
ermezin 8
ermezmiz 8
ertimiz 8
erkenki 7
ermek 7
erir 7
ermezi 7
ertükin 6
erkli 6
ermezler 6
ėrser 6
ermes 5
erseler 5
erürmiz 5
ėrti 4
ermemiş 4
erteçi 4
ėrmiş 4
erdeçi 3
ertiġız 3
ermeki 3
ermegü 3
ėrdeçi 3
ėrdi 3
ertükḍeg 3
armiş 3
erze 3
ėrdiler 2
arti 2
erselerig 2
ermediler 2
ergey 2
erürin 2
ertin 2
erseŋ 2
erürmü 2
erürsiz 2
ertuḳ 2
ertü 2
ertükde 2
erginçe 2
ėrmez 2
erelim 2
ertig 2
ereyin 2
ėrmes 1
ermetin 1
arser 1
erkenin 1
ertimüz 1
ermezimiz 1
erdükig 1
ertiŋ 1
ermezindin 1
ertuḳta 1
ermezke 1
erdimi 1
ergeyler 1
ermezsiz 1
ertükte 1
erdükteg 1
ertülḍek 1
erur 1
ermişe 1
erzün 1
arsar 1
ermış 1
ermedimiz 1
ersedin 1
ermediŋ 1
ergüler 1
erürmen 1
ersem 1
ersemiz 1
erseni 1
erürçe 1
ärs 1
ergülük 1
ėrdeçisi 1
ergüsi 1
ersersizler 1
ėrdim 1
ėrken 1
erdüküm 1
erseŋiz 1
erdüküŋ 1
ėrse 1
ermese 1
eriŋler 1
ėrtimiz 1
ėrtükin 1
ermesler 1
… ve 1 biçim daha
Bağlamlar
Bütün geçişler (76) →Sek Sekiz Yükmek
76 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Jut.Sek.T-1.05 (IIc) | ançulayu | erür | meniŋ eşidmişim yme bir ödün uluġ uluġı |
| Jut.Sek.T-1.09 (IIc) | -şar bo yirdeki tört törlüg tirin ḳuvraġı birle yrlıḳayur | erti | |
| Jut.Sek.T-1.010 (IIc) | ol ödün tıdıġsız bodistv ol ḳuvraġ arasınta erür | erti | |
| Jut.Sek.T-1.7 (Ia) | tınlġlar ḳutsuz --- ülgüsüz | erür | [ ] tŋrim kntü [ ] |
| Jut.Sek.T-1.10 (Ia) | azu ḳarı başları --- | erser | [ ]ur yinik yazuḳḳa ertiŋü |
| Jut.Sek.T-1.31–32 (Ib) | yaŋluḳ egri | ermeser | et’öz ḳılınçı |
| Jut.Sek.T-1.56 (IIc) | inçe biliŋ birök ḳayu tınlġ biligsiz ayıġ ḳılınçlıġ | erip | trs |
| Jut.Sek.T-1.70 (IIc) | adasız bolur --- bitig oḳımış edgü ḳılınç edremi bo | erür | birök ḳayu tınlġnıŋ |
| Jut.Sek.T-1.72 (Ib) | artuḳ küçlüg ’ | erip | ertiŋü --- emgenser biligsiz küniçi küvençeŋ |
| Jut.Sek.T-1.101 (Ia) | ḳıvlġan ornnur --- turḳaru ögrünçün meŋin | ermeki | bolur aġısı |
| Jut.Sek.T-1.123 (Ib) | artuḳ ayıġ ḳılınçlġ ’ | erip | et’öz ḳodsar yme tamuḳa barmış krgek |
| Jut.Sek.T-1.130 (IIc) | kirtgünç koŋüllüg upasi upasançlar bar | ertiler | inçip olar trs tetrü nomuġ |
| Jut.Sek.T-1.132 (Ia) | tutar | erdiler | bitiyü oḳıyu ayayu aġrlayu tapınur udunur ertiler |
| Jut.Sek.T-1.133 (Ib) | ne törlüg itig yaratıġ bar | erser | körümçi yultuzçıḳa ayıtmaz |
| Jut.Sek.T-1.134–135 (Ib) | busı ulatı altı paramitḳa ḳatġlanur | erti | ançulayu ḳataġlanıp burḫan yolın |
| Jut.Sek.T-1.152 (IIc) | ol öŋ körk tözi yıltızı yene yoḳ ḳuruġ | erür | ol yoḳuġ |
| Jut.Sek.T-1.159 (IIb) | yme ol’oḳ | erür | öŋde öŋi yoḳ ḳuruġ bultuḳmaz yoḳ ḳuruġ[ ] |
| Jut.Sek.T-1.165 (Ia) | ün yme ol’oḳ | erür | ünte öŋi yoḳ ḳuruġ bultuḳmaz |
| Jut.Sek.T-1.170 (Ib) | erür ol kim yoḳ ḳuruġ titir yıd yapar yme ol’oḳ | erür | yıd |
| Jut.Sek.T-1.179 (Ia) | yoḳ ḳuruġ yme ol’oḳ | erür | ol kim yoḳ ḳuruġ titir bürtmek |
| Jut.Sek.T-1.184 (Ia) | saḳınç saḳınur | ertiler | ol kim törü titir yoḳ ḳuruġ yme |
| Jut.Sek.T-1.185 (Ia) | ol’oḳ | erür | ol kim yoḳ ḳuruġ titir taşınḳı törü yme ol’oḳ |
| Jut.Sek.T-1.191 (IIc) | bo | erür | birök --- kim ḳayu tınlġlar bolarnı ötgürü usar --- yaŋılmadın |
| Jut.Sek.T-1.217 (Ib) | öz koŋlüm et’özüm burḫanlarnıŋ nom tözi yıltız | erür | tip |
| Jut.Sek.T-1.221 (IIc) | ol ödün biş yuz tŋri oġlanı ol ḳuvraġda erür | ertiler | tŋri tŋrisi |
| Jut.Sek.T-1.238 (IId) | erti | trs tetrü törüsin ḳutzunlar erti tŋrim tip tŋri tŋrisi burḫan ögdi alḳadı | |
| Jut.Sek.T-1.241 (IIc) | bireyin yme bo yirli tŋrili | erser | yitnçsiz yitiz kiŋ alḳıġ ------ |
| Jut.Sek.T-1.252 (Ia) | erür | üzeki yruḳ tŋriler yrlġıŋa dodı inerler ḳamġ bodunḳa | |
| Jut.Sek.T-1.272 (Ia) | kitmiş | erürler | kün tŋri ay tŋri iki yruḳ ordular içinteki |
| Jut.Sek.T-1.345 (Ib) | bolġay bo | erür | edgü edgüke ulaġ sapaġ bolmışı yaruḳ yaruḳuġ içgermişi |
| Jut.Sek.T-1.352 (IIc) | uluġ darni tigme erdemke tükellig | erip | içnip yene edremlerin baturup |
| Jut.Sek.T-1.353 (IId) | bo yirtinçüdeki --- ḳamaġ tınlġlar ara yorıyurlar | erti | kentüleriniŋ |
| Jut.Sek.T-1.356–357 (IIc) | ------ | ertiler | atları bo erür anın amtı biz birle |
| Jut.Sek.T-1.371 (Ib) | erzünler | tŋrim --- ötrü ol tarni tigme arvışıġ nomladılar inçe tip tidiler | |
| Jut.Sek.T-1.397 (Ia) | koŋül bilig bo | erür | eŋ’ilki köz bilig ḳulḳaḳ bilig üçünç |
| Jut.Sek.T-1.418 (IIc) | oġlum ol kim burḫan titir nom yme ol oḳ | erür | ol kim nom titir |
| Jut.Sek.T-1.429–430 (Ia) | teginmiş | ergeyler | ulatı altı tümen altı miŋ toyınlar şmnançlar wpasi |
| Jut.Sek.T-1.441 (Ib) | kirtgünçi yoḳ ’ | erip | turḳaru ters tetrü ayıġ ḳılınçlġ ’erip bo nomuġ --- |
| Jut.Sek.T-1.442 (IIc) | eşidip kirtgünmetin ayıġlasar burḫanlar yrlıġı | ermez | tip tiser ötrü ol tınlġlar |
| Jut.Sek.T-1.452 (IIc) | ḳılınçı titir kimke erser yme neŋ iriŋü övkileyü | ermez | barça öz ḳılınç |